શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 32

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sargāṇāmādirantaśca madhyaṃ caivāhamarjuna .
adhyātmavidyā vidyānāṃ vādaḥ pravadatāmaham ॥

અર્થ

હે અર્જુન! સર્વ સૃષ્ટિઓનો આદિ, મધ્ય અને અંત હું જ છું. વિદ્યાઓમાં હું અધ્યાત્મવિદ્યા (આત્મજ્ઞાન) છું અને પરસ્પર ચર્ચા કરનારાઓમાં તત્ત્વનિર્ણય માટે થતો ‘વાદ’ હું છું.

શબ્દાર્થ

सर्गाणाम् – સૃષ્ટિઓનો
आदिः – આદિ
अन्तः – અંત
च – અને
मध्यम् – મધ્ય
च – અને
एव – જ
अहम् – હું
अर्जुन – હે અર્જુન
अध्यात्मविद्या – આત્મા સંબંધી વિદ્યા, બ્રહ્મવિદ્યા
विद्यानाम् – વિદ્યાઓમાં
वादः – વાદ, તત્ત્વનિર્ણય માટેની ચર્ચા
प्रवदताम् – વિવાદ (શાસ્ત્રાર્થ) કરનારાઓમાં
अहम् – હું

અન્વય

अर्जुन, सर्गाणाम् आदिः अन्तः च मध्यं च एव अहम् (अस्मि); विद्यानाम् अध्यात्मविद्या, प्रवदताम् अहं वादः (अस्मि) ।

સમજૂતી

‘સર્ગાણામાદિરન્તશ્ચ મધ્યં ચૈવાહમર્જુન’ — સર્વ સૃષ્ટિઓનો આદિ, અંત અને મધ્ય હું છું. વીસમા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે તેઓ ‘ભૂતો’ (ચેતન પ્રાણીઓ)ના આદિ, મધ્ય અને અંત છે; અહીં તેઓ ‘સર્ગો’ — સમગ્ર સૃષ્ટિ, જડ અને ચેતન બંને — વિશે આ જ કહે છે. આચાર્ય શંકર આ ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે: ત્યાં જીવોની વાત હતી, અહીં સમગ્ર સૃષ્ટિની. જેમ સોનાનાં ઘરેણાં બને છે, રહે છે અને ઓગળે છે, પણ સોનું જ આદિ, મધ્ય અને અંતમાં રહે છે.

‘અધ્યાત્મવિદ્યા વિદ્યાનામ્’ — વિદ્યાઓમાં હું અધ્યાત્મવિદ્યા છું. સંસારમાં અનેક વિદ્યાઓ છે — ગણિત, વિજ્ઞાન, કળા, ચિકિત્સા, રાજનીતિ. આ બધી ઉપયોગી છે, પણ પોતાનામાં અધૂરી છે, કારણ કે તે બાહ્ય જગતને જાણે છે, જાણનારને નહીં. અધ્યાત્મવિદ્યા — આત્મા અને પરમાત્માનું જ્ઞાન — સૌથી શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે આચાર્ય શંકર પ્રમાણે એ જ મોક્ષ આપનારી છે. મુંડક ઉપનિષદમાં તેને ‘પરા વિદ્યા’ કહી છે, જેનાથી અક્ષર બ્રહ્મ જાણી શકાય છે, અને બાકીની સર્વને ‘અપરા વિદ્યા’.

‘વાદઃ પ્રવદતામહમ્’ — વિવાદ કરનારાઓમાં હું ‘વાદ’ છું. ન્યાયશાસ્ત્રમાં ચર્ચાના ત્રણ પ્રકાર બતાવ્યા છે — ‘જલ્પ’, જેમાં માત્ર પોતાની જીત માટે તર્ક કરવામાં આવે છે; ‘વિતંડા’, જેમાં પોતાનો પક્ષ રાખ્યા વિના માત્ર બીજાનું ખંડન થાય છે; અને ‘વાદ’, જેમાં બંને પક્ષ નિષ્પક્ષ ભાવે માત્ર સત્યના નિર્ણય માટે ચર્ચા કરે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ ત્રણેયમાં ‘વાદ’ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તેનું લક્ષ્ય તત્ત્વનિર્ણય છે, જીત નહીં.

આ વિભૂતિ આજના યુગમાં ખાસ પ્રાસંગિક છે. જ્યારે આપણે ચર્ચા કે દલીલ કરીએ છીએ, ત્યારે મોટે ભાગે આપણું લક્ષ્ય બીજાને હરાવવાનું હોય છે. ભગવાન બતાવે છે કે સત્યની શોધ માટે થતી પ્રામાણિક ચર્ચા જ દિવ્ય છે.

સંદર્ભ

એકત્રીસમા શ્લોકમાં વાયુ, રામ, મકર અને ગંગામાં વિભૂતિઓ બતાવી. અહીં સૃષ્ટિના આદિ-મધ્ય-અંત, અધ્યાત્મવિદ્યા અને વાદમાં બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન અક્ષરોમાં ‘અ’કાર, સમાસોમાં દ્વંદ્વ, અક્ષય કાળ અને વિશ્વતોમુખ ધાતા રૂપે પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

સર્વ વિદ્યાઓ ઉપયોગી છે, પણ આત્મજ્ઞાન વિના અધૂરી છે; દરરોજ થોડો સમય પોતાને જાણવામાં લગાડીએ. ચર્ચા કરતી વખતે જીતવાની નહીં, સત્ય જાણવાની ભાવના રાખીએ — આ જ ‘વાદ’ની દિવ્યતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

સર્ગ: સૃષ્ટિ
અધ્યાત્મવિદ્યા: આત્મા અને પરમાત્માનું જ્ઞાન, પરા વિદ્યા
વાદ: સત્યનિર્ણય માટે નિષ્પક્ષ ચર્ચા
જલ્પ-વિતંડા: જીત માટે તર્ક અને માત્ર ખંડન — ચર્ચાના નીચા પ્રકાર