શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 21

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ādityānāmahaṃ viṣṇurjyotiṣāṃ raviraṃśumān .
marīcirmarutāmasmi nakṣatrāṇāmahaṃ śaśī ॥

અર્થ

હું અદિતિના બાર પુત્રો (આદિત્યો)માં વિષ્ણુ છું, જ્યોતિઓમાં કિરણોવાળો સૂર્ય છું, મરુદ્ગણોમાં મરીચિ છું અને નક્ષત્રોમાં ચંદ્રમા છું.

શબ્દાર્થ

आदित्यानाम् – અદિતિના બાર પુત્રોમાં
अहम् – હું
विष्णुः – વિષ્ણુ (વામન)
ज्योतिषाम् – જ્યોતિઓ (પ્રકાશ આપનારાઓ)માં
रविः – સૂર્ય
अंशुमान् – કિરણોવાળો
मरीचिः – મરીચિ (વાયુ દેવતા)
मरुताम् – મરુદ્ગણોમાં
अस्मि – છું
नक्षत्राणाम् – નક્ષત્રોમાં
अहम् – હું
शशी – ચંદ્રમા

અન્વય

आदित्यानाम् अहं विष्णुः, ज्योतिषाम् अंशुमान् रविः, मरुताम् मरीचिः अस्मि, नक्षत्राणाम् अहं शशी (अस्मि) ।

સમજૂતી

અહીંથી ભગવાન વિવિધ વર્ગોમાં પોતાની સર્વશ્રેષ્ઠ અભિવ્યક્તિઓની યાદી શરૂ કરે છે. દરેક વાક્યનું રૂપ એક જ છે — ‘આ વર્ગમાં હું આ છું’ — એટલે કે જે વસ્તુ પોતાના વર્ગમાં સૌથી ઉત્કૃષ્ટ છે, તેમાં ભગવાનનું તેજ વિશેષ રૂપે પ્રગટ છે.

‘આદિત્યાનામહં વિષ્ણુઃ’ — આદિત્યોમાં હું વિષ્ણુ છું. આદિત્યો મહર્ષિ કશ્યપ અને અદિતિના બાર પુત્રો છે — ધાતા, મિત્ર, અર્યમા, શક્ર (ઇન્દ્ર), વરુણ, અંશ, ભગ, વિવસ્વાન, પૂષા, સવિતા, ત્વષ્ટા અને વિષ્ણુ. તેમાં વિષ્ણુ સૌથી નાના છે, જેમણે વામન અવતાર લઈને ત્રણ પગલાંમાં ત્રણેય લોક માપી લીધા અને રાજા બલિ પાસેથી દેવોનું રાજ્ય પાછું અપાવ્યું. સૌથી નાના હોવા છતાં તેઓ સૌથી મહાન છે — આ જ તેમની વિભૂતિ છે.

‘જ્યોતિષાં રવિરંશુમાન્’ — પ્રકાશ આપનારાઓમાં હું કિરણોવાળો સૂર્ય છું. અગ્નિ, વીજળી, તારાઓ — બધાં પ્રકાશ આપે છે, પણ સૂર્ય સૌથી તેજસ્વી છે; તેનાથી જ પૃથ્વી પર જીવન ચાલે છે અને ચંદ્ર પણ તેનાથી જ પ્રકાશિત થાય છે. ‘અંશુમાન્’ — અસંખ્ય કિરણોવાળો — તેની વ્યાપકતા બતાવે છે.

‘મરીચિર્મરુતામસ્મિ’ — મરુતોમાં હું મરીચિ છું. મરુતો વાયુના દેવતાઓ છે, જેમની સંખ્યા પુરાણોમાં ઓગણપચાસ બતાવી છે; તેઓ ઇન્દ્રના સહાયક છે. મરીચિ તેમાં મુખ્ય તેજસ્વી મરુત છે (આ સપ્તર્ષિ મરીચિથી ભિન્ન છે). ‘નક્ષત્રાણામહં શશી’ — નક્ષત્રોમાં હું ચંદ્રમા છું. રાત્રિના આકાશમાં અસંખ્ય તારાઓ છે, પણ ચંદ્ર સૌથી શીતળ અને મનોહર છે; તે વનસ્પતિઓનું પોષણ કરે છે અને મનને શાંતિ આપે છે. સૂર્યનું તેજ અને ચંદ્રની શીતળતા — બંને ભગવાનનાં જ રૂપો છે.

સંદર્ભ

વીસમા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને સૌના હૃદયમાં સ્થિત આત્મા કહ્યા. અહીંથી તેઓ વિવિધ વર્ગોમાં પોતાની વિભૂતિઓ ગણાવવાનું શરૂ કરે છે — આદિત્ય, જ્યોતિ, મરુત અને નક્ષત્ર. આગલા શ્લોકમાં તેઓ વેદ, દેવ, ઇન્દ્રિય અને પ્રાણીઓની ચેતનામાં પોતાની વિભૂતિ બતાવશે.

જીવન-બોધ

નાના હોવું મહાનતામાં અવરોધ નથી — વામન રૂપે વિષ્ણુએ સૌથી મોટું કાર્ય કર્યું. સૂર્ય પાસેથી તેજ અને ચંદ્ર પાસેથી શીતળતા શીખીએ; જીવનમાં બંનેનું સંતુલન જ દિવ્યતાનું ચિહ્ન છે.

મુખ્ય શબ્દો

આદિત્ય: અદિતિના બાર પુત્ર દેવતાઓ
વિષ્ણુ (વામન): આદિત્યોમાં સૌથી નાના, ત્રણ પગલાંમાં ત્રિલોક માપનાર
અંશુમાન રવિ: કિરણોવાળો સૂર્ય
મરુત: વાયુના દેવતાઓ, ઇન્દ્રના સહાયક
શશી: ચંદ્રમા