શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 17

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kathaṃ vidyāmahaṃ yogiṃstvāṃ sadā paricintayan .
keṣu keṣu ca bhāveṣu cintyo.asi bhagavanmayā ॥

અર્થ

હે યોગેશ્વર! હું સતત ચિંતન કરતો આપને કેવી રીતે જાણું? અને હે ભગવન્! કયા કયા ભાવો (વસ્તુઓ, રૂપો)માં મારે આપનું ચિંતન કરવું જોઈએ?

શબ્દાર્થ

कथम् – કેવી રીતે
विद्याम् – જાણું
अहम् – હું
योगिन् – હે યોગી, યોગેશ્વર
त्वाम् – આપને
सदा – સદા
परिचिन्तयन् – સર્વ બાજુથી ચિંતન કરતો
केषु केषु – કયા કયા
च – અને
भावेषु – ભાવો (વસ્તુઓ, રૂપો)માં
चिन्त्यः – ચિંતન કરવા યોગ્ય
असि – છો
भगवन् – હે ભગવન્
मया – મારા દ્વારા

અન્વય

योगिन्, अहं सदा परिचिन्तयन् त्वां कथं विद्याम्? भगवन्, केषु केषु च भावेषु (त्वं) मया चिन्त्यः असि?

સમજૂતી

આ શ્લોક દસમા અધ્યાયનો એક કેન્દ્રીય પ્રશ્ન છે અને દરેક સાધકનો પ્રશ્ન પણ. અર્જુને ભગવાન પાસેથી સાંભળ્યું કે તેઓ સૌના સ્રોત છે અને તેમનું સતત સ્મરણ કરવું જોઈએ. પણ વ્યાવહારિક મુશ્કેલી એ છે કે જે અવ્યક્ત છે, નિરાકાર છે, તેનું સતત ચિંતન કેવી રીતે કરવું? મન તો કોઈ નક્કર આધાર પર જ ટકે છે. તેથી અર્જુન બે પ્રશ્નો પૂછે છે.

પહેલો પ્રશ્ન — ‘કથં વિદ્યામહં યોગિંસ્ત્વાં સદા પરિચિન્તયન્’ — હે યોગી! હું સદા ચિંતન કરતો આપને કેવી રીતે જાણું? ‘યોગિન્’ સંબોધન વિશેષ છે — અર્જુન ભગવાનને ‘યોગેશ્વર’ કહે છે, કારણ કે તેમણે સાતમા શ્લોકમાં પોતાની વિભૂતિ અને ‘યોગ’નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ‘પરિચિન્તયન્’માં ‘પરિ’ ઉપસર્ગ બતાવે છે કે અર્જુન સર્વ બાજુથી, દરેક સ્થિતિમાં ભગવાનનું ચિંતન કરવા ઇચ્છે છે — માત્ર ધ્યાનના સમયે નહીં, યુદ્ધભૂમિમાં પણ.

બીજો પ્રશ્ન — ‘કેષુ કેષુ ચ ભાવેષુ ચિન્ત્યોઽસિ ભગવન્મયા’ — કઈ કઈ વસ્તુઓ કે રૂપોમાં હું આપનું ચિંતન કરું? આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાનનું નિરુપાધિક (કોઈ ગુણ કે રૂપ વિનાનું) સ્વરૂપ સામાન્ય સાધક માટે ધ્યાનનો વિષય બની શકતું નથી, તેથી અર્જુન એ વિશેષ રૂપો જાણવા ઇચ્છે છે જેમાં ભગવાનનું ધ્યાન થઈ શકે.

આ પ્રશ્ન ધ્યાનની એક મૂળભૂત પદ્ધતિ તરફ સંકેત કરે છે — સંસારની શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓને ભગવાનના સ્મરણનું માધ્યમ બનાવવી. જો હું હિમાલય, ગંગા, સૂર્ય કે ચંદ્રને જોતાં જ ભગવાનને યાદ કરું, તો આખું જગત મારા માટે એક મંદિર બની જાય છે. ભગવાન આ જ પ્રશ્નનો ઉત્તર આગલા શ્લોકોમાં વિસ્તારથી આપશે.

સંદર્ભ

સોળમા શ્લોકમાં અર્જુને વિભૂતિઓના પૂર્ણ વર્ણનની પ્રાર્થના કરી. અહીં તે સ્પષ્ટ કરે છે કે તે આ એટલા માટે જાણવા ઇચ્છે છે જેથી સતત ભગવાનનું ચિંતન કરી શકે. આગલા શ્લોકમાં તે ફરીથી વિસ્તારપૂર્વક કહેવાનો આગ્રહ કરશે, કારણ કે આ અમૃત સાંભળતાં તેની તૃપ્તિ થતી નથી.

જીવન-બોધ

સતત ભગવાનનું સ્મરણ કરવાનો એક સરળ ઉપાય છે — સંસારની દરેક સુંદર અને શ્રેષ્ઠ વસ્તુને તેમની યાદનું માધ્યમ બનાવી લેવી. જે કંઈ જોઈએ, તેમાં તેમની ઝલક શોધીએ; ત્યારે આખું જગત જ પૂજાસ્થળ બની જશે.

મુખ્ય શબ્દો

યોગી: યોગના સ્વામી — અહીં ભગવાન માટે સંબોધન
પરિચિંતન: સર્વ બાજુથી, સતત ચિંતન
ભાવ: વસ્તુ, રૂપ, જેમાં ભગવાનનું ધ્યાન થાય
ચિંત્ય: ચિંતન કરવા યોગ્ય