શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 16

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vaktumarhasyaśeṣeṇa divyā hyātmavibhūtayaḥ .
yābhirvibhūtibhirlokānimāṃstvaṃ vyāpya tiṣṭhasi ॥

અર્થ

જે વિભૂતિઓ દ્વારા આપ આ સર્વ લોકોને વ્યાપીને સ્થિત છો, આપની એ દિવ્ય વિભૂતિઓને આપ જ પૂર્ણ રીતે કહેવા સમર્થ છો.

શબ્દાર્થ

वक्तुम् – કહેવા માટે
अर्हसि – યોગ્ય છો, સમર્થ છો
अशेषेण – પૂર્ણ રીતે, કશું છોડ્યા વિના
दिव्याः – દિવ્ય
हि – જ, નિશ્ચય
आत्मविभूतयः – પોતાની વિભૂતિઓ
याभिः – જે
विभूतिभिः – વિભૂતિઓ દ્વારા
लोकान् – લોકોને
इमान् – આ
त्वम् – આપ
व्याप्य – વ્યાપીને
तिष्ठसि – સ્થિત છો

અન્વય

याभिः विभूतिभिः त्वम् इमान् लोकान् व्याप्य तिष्ठसि, (ताः) दिव्याः आत्मविभूतयः हि अशेषेण वक्तुम् (त्वम्) अर्हसि ।

સમજૂતી

સ્તુતિ પછી હવે અર્જુન પોતાની પ્રાર્થના રજૂ કરે છે. ‘વક્તુમર્હસ્યશેષેણ’ — આપ જ આપની વિભૂતિઓને પૂર્ણ રીતે કહેવા યોગ્ય છો. ગયા શ્લોકમાં અર્જુને કહ્યું હતું કે આપ જ પોતાને જાણો છો; તેથી સ્વાભાવિક છે કે પોતાના મહિમાનું વર્ણન પણ માત્ર આપ જ કરી શકો. બીજું કોઈ, ભલે ઋષિ જ કેમ ન હોય, તેને પૂરેપૂરું કહી શકે નહીં.

‘દિવ્યા હ્યાત્મવિભૂતયઃ’ — આપની વિભૂતિઓ દિવ્ય છે. ‘વિભૂતિ’ શબ્દ ‘વિ’ (વિશેષ) અને ‘ભૂતિ’ (હોવું, ઐશ્વર્ય)થી બન્યો છે — એટલે કે ભગવાનનું વિશેષ રૂપે પ્રગટ થવું. સંસારની જે કોઈ વસ્તુ પોતાની શ્રેણીમાં સર્વશ્રેષ્ઠ છે, તેમાં ભગવાનનું તેજ વિશેષ રૂપે ઝળકે છે. અર્જુન આને જ જાણવા ઇચ્છે છે.

‘યાભિર્વિભૂતિભિર્લોકાનિમાંસ્ત્વં વ્યાપ્ય તિષ્ઠસિ’ — જે વિભૂતિઓથી આપ આ લોકોને વ્યાપીને સ્થિત છો. અર્જુને નવમા અધ્યાયમાં સાંભળ્યું કે ભગવાન અવ્યક્ત રૂપે આખા જગતમાં વ્યાપ્ત છે. પણ અવ્યક્તનું ધ્યાન કઠિન છે. તેથી તે જાણવા માગે છે કે ભગવાન કયાં કયાં નક્કર રૂપોમાં પ્રગટ છે, જેથી તેમના પર મન ટકી શકે.

આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે અર્જુનની આ પ્રાર્થના ભક્તિથી પ્રેરિત છે — જે ભગવાનને પ્રેમ કરે છે, તે તેમના મહિમાના દરેક પાસાને જાણવા ઇચ્છે છે. જેમ કોઈ પોતાના પ્રિયજન વિશે દરેક નાની-મોટી વાત જાણવા ઉત્સુક રહે છે.

સંદર્ભ

બારમાથી પંદરમા શ્લોક સુધી અર્જુને ભગવાનની સ્તુતિ કરી. અહીંથી તે પોતાની પ્રાર્થના શરૂ કરે છે કે ભગવાન પોતાની વિભૂતિઓનું પૂર્ણ વર્ણન કરે. આગલા શ્લોકમાં તે પૂછશે કે તે ભગવાનનું ચિંતન કેવી રીતે કરે અને કયા કયા ભાવોમાં કરે.

જીવન-બોધ

જેને આપણે પ્રેમ કરીએ છીએ, તેના વિશે વધુ જાણવાની ઇચ્છા સ્વાભાવિક છે. ભગવાનના મહિમા વિશે જિજ્ઞાસા રાખીએ અને તેમને જ પ્રાર્થના કરીએ કે તેઓ પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ કરે.

મુખ્ય શબ્દો

વિભૂતિ: ભગવાનનું વિશેષ રૂપે પ્રગટ ઐશ્વર્ય
અશેષેણ: પૂર્ણ રીતે, કશું છોડ્યા વિના
વ્યાપ્ય: વ્યાપીને
દિવ્ય: અલૌકિક, દૈવી