શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 10, શ્લોક 13

અધ્યાય 10 – વિભૂતિયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āhustvāmṛṣayaḥ sarve devarṣirnāradastathā .
asito devalo vyāsaḥ svayaṃ caiva bravīṣi me ॥

અર્થ

સર્વ ઋષિઓ, દેવર્ષિ નારદ, અસિત, દેવલ અને મહર્ષિ વ્યાસ પણ આપને આમ જ કહે છે, અને હવે આપ પોતે પણ મને આ જ કહી રહ્યા છો.

શબ્દાર્થ

आहुः – કહે છે
त्वाम् – આપને
ऋषयः – ઋષિઓ
सर्वे – સર્વ
देवर्षिः – દેવર્ષિ
नारदः – નારદ
तथा – તથા
असितः – અસિત
देवलः – દેવલ
व्यासः – વ્યાસ
स्वयम् – પોતે
च – અને
एव – જ
ब्रवीषि – કહો છો
मे – મને

અન્વય

सर्वे ऋषयः, तथा देवर्षिः नारदः, असितः, देवलः, व्यासः (च) त्वाम् (एवम्) आहुः; स्वयं च एव (त्वं) मे ब्रवीषि ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં અર્જુને ભગવાનને પરમ બ્રહ્મ, શાશ્વત પુરુષ વગેરે કહ્યા. હવે તે બતાવે છે કે આ માત્ર તેનો પોતાનો ભાવ નથી, પણ મહાન ઋષિઓની સાક્ષી પણ છે. ભારતીય પરંપરામાં કોઈ સત્યને સ્વીકારવા માટે ‘આપ્તવચન’ — વિશ્વસનીય, સિદ્ધ પુરુષોનાં વચનો — એક મહત્ત્વનું પ્રમાણ ગણાય છે.

અર્જુન ચાર ઋષિઓનું ખાસ નામ લે છે. ‘દેવર્ષિ નારદ’ — ભક્તિના સૌથી મોટા આચાર્યોમાંના એક, જે વીણા લઈને ‘નારાયણ’ નામનું ગાન કરતાં ત્રણેય લોકમાં વિચરે છે અને ભક્તિસૂત્રોના રચયિતા મનાય છે. ‘અસિત’ અને ‘દેવલ’ — મહાભારતમાં વર્ણવેલા જ્ઞાની ઋષિઓ (કેટલીક પરંપરાઓ તેમને પિતા-પુત્ર કે અસિત દેવલ તરીકે પણ માને છે), જેમણે ભગવાનના મહિમાનું વર્ણન કર્યું. ‘વ્યાસ’ — મહર્ષિ વેદવ્યાસ, જેમણે વેદોનું વિભાજન કર્યું, મહાભારત અને પુરાણોની રચના કરી, અને જે પોતે આ ગીતાના લેખક છે.

‘સ્વયં ચૈવ બ્રવીષિ મે’ — અને હવે આપ પોતે પણ મને આ જ કહી રહ્યા છો. આ વાક્ય ખૂબ મહત્ત્વનું છે. ઋષિઓ પાસેથી અર્જુને ભગવાનનો મહિમા સાંભળ્યો હતો, પણ કદાચ પૂરેપૂરો આત્મસાત્ કર્યો ન હતો. હવે જ્યારે પોતે શ્રીકૃષ્ણ, જે તેના સખા અને સારથિ છે, આ કહી રહ્યા છે, ત્યારે શાસ્ત્ર અને પ્રત્યક્ષ અનુભવ એક થઈ જાય છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે ઋષિઓનાં વચનો અને ભગવાનનું પોતાનું વચન — બંને મળીને અર્જુનના વિશ્વાસને પૂર્ણ બનાવે છે. સાધકના જીવનમાં પણ આ જ ક્રમ હોય છે: પહેલાં શાસ્ત્ર અને સંતો પાસેથી સાંભળવું, પછી પોતે અનુભવવું.

સંદર્ભ

બારમા શ્લોકમાં અર્જુને ભગવાનની સ્તુતિ શરૂ કરી. અહીં તે બતાવે છે કે નારદ, અસિત, દેવલ અને વ્યાસ જેવા ઋષિઓ પણ આ જ કહે છે. આગલા શ્લોકમાં તે કહેશે કે આપે કહેલી દરેક વાતને હું સત્ય માનું છું, કારણ કે આપના સ્વરૂપને ન દેવો જાણે છે, ન દાનવો.

જીવન-બોધ

સત્યને સમજવા માટે શાસ્ત્ર, સંતોનો અનુભવ અને પોતાની અનુભૂતિ — ત્રણેયનો મેળ જરૂરી છે. જ્યારે આ ત્રણેય એક જ વાત કહે, ત્યારે વિશ્વાસ દૃઢ થઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

દેવર્ષિ: દેવોમાં ઋષિ — નારદ
નારદ: ભક્તિના મહાન આચાર્ય, નારાયણ-નામના ગાયક
અસિત-દેવલ: મહાભારતમાં વર્ણવેલા જ્ઞાની ઋષિઓ
વ્યાસ: વેદોના વિભાજક, મહાભારતના રચયિતા
આપ્તવચન: વિશ્વસનીય સિદ્ધ પુરુષોનાં વચનો