શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 21

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ .
śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ॥

અર્થ

જે આશા (કામના)થી રહિત છે, જેણે પોતાનાં ચિત્ત અને શરીરને વશમાં કર્યાં છે, અને જેણે સર્વ પ્રકારના સંગ્રહ (સ્વામિત્વભાવ)નો ત્યાગ કર્યો છે — એવો પુરુષ માત્ર શરીરનિર્વાહ માટે કર્મ કરતાં પણ પાપને પ્રાપ્ત થતો નથી.

શબ્દાર્થ

निराशीः – આશા અને કામનાથી રહિત
यतचित्तात्मा – જેણે ચિત્ત (મન) અને આત્મા (શરીર)ને સંયમિત કર્યાં છે
त्यक्तसर्वपरिग्रहः – જેણે સર્વ પ્રકારના સંગ્રહ અને સ્વામિત્વનો ત્યાગ કર્યો છે
शारीरम् – શરીર સંબંધી, શરીરનિર્વાહ માત્ર માટે
केवलम् – માત્ર
कर्म – કર્મ
कुर्वन् – કરતાં
न – નહીં
आप्नोति – પ્રાપ્ત થાય છે
किल्बिषम् – પાપ, દોષ

અન્વય

निराशीः यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः केवलं शारीरं कर्म कुर्वन् (सः) किल्बिषं न आप्नोति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને એવા જ્ઞાનીનું વર્ણન કર્યું જે કર્મમાં લાગેલો રહીને પણ અકર્તા છે. આ શ્લોકમાં તેઓ એક બીજી સ્થિતિનું વર્ણન કરે છે — એવો સાધક જેણે બાહ્ય કર્મોને ખૂબ સીમિત કરી દીધાં છે અને માત્ર શરીરનિર્વાહ માટે જરૂરી કર્મ જ કરે છે. તેના માટે પણ ત્રણ ગુણ કહ્યા છે — નિરાશી, યતચિત્તાત્મા અને ત્યક્તસર્વપરિગ્રહ.

‘નિરાશીઃ’ — આશા એટલે ભવિષ્યના સુખની લાલસાથી રહિત. જેના મનમાં ‘આ મળી જાય, તે થઈ જાય’ની સતત દોડ નથી. ‘યતચિત્તાત્મા’ — જેણે ચિત્ત (અંતઃકરણ) અને આત્મા (અહીં આચાર્ય શંકર અનુસાર શરીર, એટલે કે બાહ્ય કાર્યકરણ-સંઘાત)ને સંયમિત કરી લીધાં છે. ‘ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ’ — જેણે સર્વ પ્રકારના સંગ્રહનો ત્યાગ કર્યો છે. પરિગ્રહ એટલે વસ્તુઓને ‘મારી’ માનીને ભેગી કરવી. આ ત્યાગ બાહ્ય પણ હોઈ શકે અને આંતરિક પણ — મમતાનો ત્યાગ.

‘શારીરં કેવલં કર્મ’ — માત્ર શારીરિક કર્મ. આચાર્ય શંકર તેની બે વ્યાખ્યાઓ પર વિચાર કરે છે અને એ અર્થ સ્વીકારે છે કે અહીં અભિપ્રાય છે — માત્ર શરીરને ટકાવી રાખવા જરૂરી કર્મ, જેમ કે ભિક્ષા, ભોજન વગેરે, અને તે પણ કર્તૃત્વાભિમાન વિના. આ વર્ણન મુખ્યત્વે એ સંન્યાસીનું છે જેણે સર્વસ્વ ત્યાગ્યું છે. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ કર્મયોગીના સંદર્ભમાં કરે છે — જે માત્ર શરીરથી કર્મ કરે છે, પણ મનથી તેમાં આસક્ત થતો નથી.

‘નાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્’ — તે પાપને પ્રાપ્ત થતો નથી. અહીં ‘કિલ્બિષ’માં પાપ અને પુણ્ય બંનેના બંધનનો ભાવ છે, કારણ કે મુમુક્ષુ માટે પુણ્ય પણ સ્વર્ગ વગેરેના રૂપમાં બંધન જ છે. આવી વ્યક્તિનાં કર્મો તેને ન પાપમાં બાંધે છે, ન પુણ્યમાં. આ શ્લોકનો સંદેશ એ છે કે પવિત્રતા બાહ્ય કર્મોના પ્રમાણ પર નહીં, અંદરની આસક્તિના અભાવ પર આધાર રાખે છે.

સંદર્ભ

4.20માં ભગવાને જણાવ્યું કે ફળાસક્તિરહિત પુરુષ કર્મ કરતાં પણ કંઈ કરતો નથી. અહીં તેઓ કહે છે કે આશારહિત, સંયમી અને પરિગ્રહત્યાગી પુરુષ માત્ર શરીરનિર્વાહનાં કર્મ કરતાં પાપને પ્રાપ્ત થતો નથી. આગલા શ્લોક (4.22)માં તેઓ જણાવે છે કે જે આપમેળે મળેલામાં સંતુષ્ટ અને સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમ છે, તે કર્મ કરીને પણ બંધાતો નથી.

જીવન-બોધ

જેટલી ઓછી આપણી લાલસાઓ અને ‘મારું-મારું’નો સંગ્રહભાવ હશે, તેટલું જ હળવું અને નિર્મળ આપણું જીવન બનશે. જરૂરિયાતો સાદી રાખો અને મન પર સંયમ રાખો — એ જ સાચી સ્વતંત્રતા તરફનું પહેલું પગલું છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિરાશી: આશા અને ભવિષ્યની લાલસાથી રહિત
યતચિત્તાત્મા: જેણે મન અને શરીરને સંયમિત કર્યાં હોય
પરિગ્રહ: વસ્તુઓને ‘મારી’ માનીને સંગ્રહ કરવો, સ્વામિત્વભાવ
કિલ્બિષ: પાપ, દોષ; કર્મનું બંધન