શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 35

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि (var अशेषाणि) ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava .
yena bhūtānyaśeṣāṇi drakṣyasyātmanyatho mayi ॥

અર્થ

હે પાંડવ! જે જ્ઞાનને જાણીને તું ફરી આ પ્રકારના મોહને પ્રાપ્ત નહીં થાય, અને જેના દ્વારા તું સર્વ પ્રાણીઓને કોઈ અપવાદ વિના પોતાના આત્મામાં અને પછી મારામાં જોઈશ.

શબ્દાર્થ

यत् – જેને (જે જ્ઞાનને)
ज्ञात्वा – જાણીને
न – નહીં
पुनः – ફરી
मोहम् – મોહને, ભ્રમને
एवम् – આ પ્રકારના
यास्यसि – પ્રાપ્ત થઈશ
पाण्डव – હે પાંડુપુત્ર (અર્જુન)
येन – જેના દ્વારા
भूतानि – પ્રાણીઓને
अशेषेण – સંપૂર્ણપણે, કોઈ અપવાદ વિના
द्रक्ष्यसि – જોઈશ
आत्मनि – પોતાના આત્મામાં
अथो – અને પછી, સાથે જ
मयि – મારામાં (પરમેશ્વરમાં)

અન્વય

(हे) पाण्डव, यत् ज्ञात्वा (त्वम्) पुनः एवं मोहं न यास्यसि, येन अशेषेण भूतानि आत्मनि अथो मयि द्रक्ष्यसि ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને જણાવ્યું કે જ્ઞાન ગુરુ પાસેથી કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. હવે તેઓ એ જ્ઞાનના ફળનું વર્ણન કરે છે, અને પહેલું ફળ સીધું અર્જુનની વર્તમાન સમસ્યા સાથે જોડાયેલું છે — ‘યજ્જ્ઞાત્વા ન પુનર્મોહમેવં યાસ્યસિ’ — જેને જાણીને તું ફરી આ પ્રકારના મોહમાં નહીં પડે. ‘એવમ્’ એટલે ‘આ પ્રકારનો’ — આ સંકેત એ જ મોહ તરફ છે જે પહેલા અધ્યાયમાં અર્જુનને થયો હતો, જ્યારે તેણે પોતાના સંબંધીઓને જોઈને ધનુષ્ય મૂકી દીધું હતું.

સાચા જ્ઞાનની ઓળખ એ જ છે કે તે સ્થાયી હોય છે. સાંસારિક માહિતી ભુલાઈ શકે, પણ આત્મજ્ઞાન એક વાર દૃઢ થઈ જાય તો મોહનું મૂળ જ કપાઈ જાય છે. જેમ દોરડાને સાપ સમજવાનો ભ્રમ દીવો થતાં દૂર થાય, તો પછી એ દોરડાથી ડર લાગતો નથી — તેમ આત્માનું સત્ય જાણી લીધા પછી ‘મારા-પરાયા’નો મોહ પાછો આવતો નથી.

બીજું ફળ છે — ‘યેન ભૂતાન્યશેષેણ દ્રક્ષ્યસ્યાત્મન્યથો મયિ’ — જેનાથી તું બધાં પ્રાણીઓને પોતાના આત્મામાં અને પછી મારામાં જોઈશ. આચાર્ય શંકર અનુસાર બ્રહ્માથી લઈને તણખલા સુધીનાં બધાં પ્રાણીઓ તારા પોતાના આત્મામાં દેખાશે, અને પછી એ પણ અનુભવ થશે કે એ આત્મા અને પરમેશ્વર એક જ છે — આ જ ઉપનિષદોમાં કહેલું જીવ-બ્રહ્મનું ઐક્ય છે. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ કરે છે કે પ્રકૃતિથી મુક્ત થતાં બધા આત્માઓ સ્વરૂપથી તારા આત્મા જેવા દેખાશે, અને તે બધા સ્વરૂપથી ભગવાન જેવા (જ્ઞાનમય, શુદ્ધ) પણ દેખાશે. આચાર્ય મધ્વ આમાં એ જુએ છે કે બધાં પ્રાણીઓ ભગવાન પર આશ્રિત અને તેમનામાં જ સ્થિત દેખાશે.

વ્યાખ્યાઓમાં ભેદ હોવા છતાં સાર એક છે — જ્ઞાનીને કોઈ પ્રાણી પરાયું લાગતું નથી. આ દૃષ્ટિ અર્જુનના શોકને મૂળથી મટાડે છે, કારણ કે જ્યારે બધું એક જ સત્યમાં સ્થિત દેખાય, ત્યારે ‘હું મારીશ, તેઓ મરશે’નો ભ્રમ ટકી શકતો નથી.

સંદર્ભ

4.34માં ભગવાને જણાવ્યું કે જ્ઞાન તત્ત્વદર્શી ગુરુ પાસે પ્રણિપાત, પ્રશ્ન અને સેવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં તેઓ એ જ્ઞાનનું ફળ જણાવે છે — મોહનો સ્થાયી નાશ અને બધાં પ્રાણીઓને આત્મામાં તથા ભગવાનમાં જોવાં. આગલા શ્લોક (4.36)માં તેઓ કહે છે કે સૌથી મોટો પાપી પણ જ્ઞાનની નૌકાથી બધાં પાપો પાર કરી જાય છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે બીજાઓને પોતાનાથી જુદા માનીએ છીએ, ત્યારે જ ઈર્ષ્યા, ભય અને દ્વેષ જન્મે છે. દરેક પ્રાણીમાં એ જ એક ચેતનાને જોવાનો અભ્યાસ કરો; તેનાથી સંબંધોમાં કરુણા આવે છે અને મન મોહથી મુક્ત થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

મોહ: ભ્રમ, સત્યને ન જોઈ શકવું; અહીં અર્જુનનો શોકજન્ય ભ્રમ
અશેષેણ: સંપૂર્ણપણે, કોઈ અપવાદ વિના
આત્મદર્શન: બધાં પ્રાણીઓને પોતાના આત્મામાં જોવાની દૃષ્ટિ