શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 28

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare .
svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ॥

અર્થ

કેટલાક દ્રવ્ય (ધન-સામગ્રી)ને યજ્ઞ બનાવે છે, કેટલાક તપને યજ્ઞ બનાવે છે, કેટલાક યોગને યજ્ઞ બનાવે છે; અને દૃઢ વ્રતવાળા પ્રયત્નશીલ સાધકો સ્વાધ્યાય અને જ્ઞાનને યજ્ઞ બનાવે છે.

શબ્દાર્થ

द्रव्ययज्ञाः – દ્રવ્ય (ધન, અન્ન વગેરે)ના દાન અને અર્પણરૂપ યજ્ઞ કરનારા
तपोयज्ञाः – તપસ્યારૂપ યજ્ઞ કરનારા
योगयज्ञाः – યોગસાધનારૂપ યજ્ઞ કરનારા
तथा – એ જ રીતે
अपरे – બીજા
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः – શાસ્ત્રોના સ્વાધ્યાય અને તેના અર્થજ્ઞાનરૂપ યજ્ઞ કરનારા
च – અને
यतयः – પ્રયત્નશીલ સાધકો, સંયમીઓ
संशितव्रताः – તીક્ષ્ણ (દૃઢ) વ્રતોવાળા

અન્વય

अपरे द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः योगयज्ञाः (सन्ति); तथा संशितव्रताः यतयः स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च (सन्ति) ।

સમજૂતી

આ એક શ્લોકમાં ભગવાન પાંચ યજ્ઞોનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે જીવનનાં જુદાં જુદાં ક્ષેત્રોને આવરી લે છે — ધન, શરીર, મન, વાણી અને બુદ્ધિ. આ બતાવે છે કે યજ્ઞની ભાવના કોઈ એક કર્મકાંડમાં સીમિત નથી, પણ સમગ્ર જીવનને પવિત્ર બનાવનારી દૃષ્ટિ છે.

‘દ્રવ્યયજ્ઞાઃ’ — જે ધન, અન્ન, વસ્ત્ર વગેરે સુપાત્રને દાનમાં આપે છે, જનહિતનાં કાર્યો કરાવે છે — કૂવા, ધર્મશાળા, શાળા વગેરે બંધાવે છે — તેમનું જીવન દ્રવ્યયજ્ઞ છે. ‘તપોયજ્ઞાઃ’ — જે વ્રત, ઉપવાસ, કઠોર અનુશાસન જેવા તપને યજ્ઞરૂપે કરે છે. ‘યોગયજ્ઞાઃ’ — આચાર્ય શંકર અનુસાર જે પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર વગેરે યોગસાધનાને યજ્ઞ બનાવે છે. આચાર્ય રામાનુજ અહીં ‘યોગ’નો અર્થ પુણ્ય તીર્થો અને પવિત્ર ક્ષેત્રોની યાત્રા પણ જણાવે છે.

‘સ્વાધ્યાયજ્ઞાનયજ્ઞાઃ’ — આચાર્ય શંકર તેને બે રૂપમાં સમજાવે છે: સ્વાધ્યાયયજ્ઞ એટલે વિધિપૂર્વક વેદ-શાસ્ત્રોનો પાઠ અને અભ્યાસ, તથા જ્ઞાનયજ્ઞ એટલે એ શાસ્ત્રોના અર્થને સમજવો. માત્ર શબ્દો ગોખવા પૂરતા નથી; તેમનો અર્થ હૃદયમાં ઉતારવો પણ એટલો જ જરૂરી છે.

આ સાધકોને ‘યતયઃ સંશિતવ્રતાઃ’ કહ્યા છે — પ્રયત્નશીલ અને તીક્ષ્ણ વ્રતોવાળા. ‘સંશિત’નો અર્થ છે ધાર કાઢેલું, તેજ કરેલું. જેમ ધારદાર શસ્ત્ર જ કામ આવે છે, તેમ દૃઢ સંકલ્પથી કરેલું વ્રત જ ફળ આપે છે. સાધના કોઈ પણ હોય, તેની સફળતાનું રહસ્ય નિરંતરતા અને દૃઢતામાં છે.

સંદર્ભ

4.27માં ભગવાને ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણોની ક્રિયાઓને આત્મસંયમના અગ્નિમાં અર્પણ કરનાર ધ્યાનયોગીનો યજ્ઞ જણાવ્યો. અહીં તેઓ દ્રવ્ય, તપ, યોગ, સ્વાધ્યાય અને જ્ઞાનરૂપી પાંચ યજ્ઞોનો ઉલ્લેખ કરે છે. આગલા શ્લોક (4.29)માં તેઓ પ્રાણાયામરૂપી યજ્ઞનું વિસ્તારથી વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

દરેક વ્યક્તિ પાસે અર્પણ કરવા માટે કંઈક ને કંઈક છે — કોઈ પાસે ધન, કોઈ પાસે શરીરનો શ્રમ, કોઈ પાસે સમય અને વિદ્યા. જે તમારી પાસે છે, તેને દૃઢતા અને નિયમિતતા સાથે ઉચ્ચ હેતુ માટે વાપરો; એ જ તમારો યજ્ઞ છે.

મુખ્ય શબ્દો

દ્રવ્યયજ્ઞ: ધન, અન્ન વગેરેનું દાન અને લોકહિતમાં અર્પણ
તપોયજ્ઞ: વ્રત, ઉપવાસ અને અનુશાસનરૂપ તપસ્યાનો યજ્ઞ
સ્વાધ્યાય: શાસ્ત્રોનો નિયમિત અભ્યાસ અને પાઠ
સંશિતવ્રત: દૃઢ અને તીક્ષ્ણ વ્રતવાળો સાધક