ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 3

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sa evāyaṃ mayā te.adya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ .
bhakto.asi me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ॥

અર્થ

એ જ આ પુરાતન યોગ આજે મેં તને કહ્યો છે, કારણ કે તું મારો ભક્ત અને સખા છે. ખરેખર આ અત્યંત ઉત્તમ રહસ્ય છે.

શબ્દાર્થ

  • सः – તે
  • एव – જ
  • अयम् – આ
  • मया – મારા દ્વારા
  • ते – તને, તારા માટે
  • अद्य – આજે
  • योगः – યોગ
  • प्रोक्तः – કહેવાયો
  • पुरातनः – પ્રાચીન, સનાતન
  • भक्तः – ભક્ત
  • असि – (તું) છે
  • मे – મારો
  • सखा – મિત્ર, સખા
  • च – અને
  • इति – આ કારણે
  • रहस्यम् – રહસ્ય, ગુપ્ત જ્ઞાન
  • हि – નિશ્ચે, કારણ કે
  • एतत् – આ
  • उत्तमम् – ઉત્તમ, સર્વશ્રેષ્ઠ

અન્વય

(त्वं) मे भक्तः सखा च असि इति सः एव अयं पुरातनः योगः अद्य मया ते प्रोक्तः; हि एतत् उत्तमं रहस्यम् ।

સમજૂતી

જે જ્ઞાન સમયની ધૂળમાં ખોવાઈ ગયું હતું, તેને ભગવાન આજે અર્જુન સામે ફરી પ્રગટ કરે છે. ‘સ એવાયમ્’ — એ જ આ — આ શબ્દો પર ભાર છે. આ કોઈ નવો, ઘડી કાઢેલો મત નથી, પણ એ જ સનાતન યોગ છે જે સૂર્ય, મનુ અને રાજર્ષિઓને મળ્યો હતો. આ રીતે અર્જુન એ તૂટેલી પરંપરાની નવી કડી બને છે.

ભગવાન આ જ્ઞાન અર્જુનને આપવાનું કારણ પણ જણાવે છે — ‘ભક્તોઽસિ મે સખા ચ’ — તું મારો ભક્ત છે અને મારો મિત્ર પણ. આધ્યાત્મિક જ્ઞાન માત્ર બુદ્ધિની તીક્ષ્ણતાથી નહીં, હૃદયની પાત્રતાથી પ્રાપ્ત થાય છે. ભક્ત હોવું એટલે શ્રદ્ધા અને સમર્પણ; સખા હોવું એટલે નિકટતા, વિશ્વાસ અને ખુલ્લાપણું. અર્જુનમાં આ બંને ગુણ છે, તેથી તે આ રહસ્યનો અધિકારી છે.

‘રહસ્યં હ્યેતદુત્તમમ્’ — આ ઉત્તમ રહસ્ય છે. તેને રહસ્ય એટલા માટે કહ્યું કે તે સાધારણ ઇન્દ્રિયો અને તર્કથી સમજાતું નથી, અને દરેક વ્યક્તિ તેને સાંભળીને પણ ગ્રહણ કરી શકતી નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ જ્ઞાન પરમ કલ્યાણનું સાધન હોવાથી ઉત્તમ છે અને ગુપ્ત રાખવા યોગ્ય હોવાથી રહસ્ય છે. રામાનુજાચાર્ય આમાં ભગવાનની એ કરુણા જુએ છે જે પોતાના પ્રિય ભક્ત માટે સૌથી ગૂઢ સત્ય પણ ખોલી દે છે.

આ શ્લોક આપણને કહે છે કે ઈશ્વર અને જીવનો સંબંધ માત્ર સ્વામી અને સેવકનો જ નહીં, મિત્રતાનો પણ હોઈ શકે. જે હૃદયમાં પ્રેમ અને શ્રદ્ધા બંને હોય, ત્યાં ભગવાન સ્વયં ગુરુ બનીને ઊતરે છે.

સંદર્ભ

4.2માં ભગવાને જણાવ્યું કે આ યોગ સમય જતાં લુપ્ત થયો હતો. અહીં તેઓ કહે છે કે એ જ પુરાતન યોગ તેમણે અર્જુનને આપ્યો, કારણ કે તે ભક્ત અને સખા છે. આ કથનથી અર્જુનના મનમાં પ્રશ્ન ઊઠે છે, જે તે આગલા શ્લોક (4.4)માં રજૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

ઉચ્ચતમ જ્ઞાન તેને જ મળે છે જેના હૃદયમાં શ્રદ્ધા અને પ્રેમ હોય. માત્ર માહિતી ભેગી કરવાને બદલે પોતાને જ્ઞાનનું યોગ્ય પાત્ર બનાવવું એ જ સાચી સાધના છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભક્ત
જે શ્રદ્ધા અને પ્રેમથી ભગવાનને સમર્પિત હોય
સખા
મિત્ર — નિકટતા અને વિશ્વાસનો સંબંધ
રહસ્ય
ગૂઢ જ્ઞાન, જે માત્ર યોગ્ય અધિકારીને સમજાય છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક