શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 42

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tasmādajñānasambhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinātmanaḥ .
chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata ॥

અર્થ

તેથી હે ભારત! અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલા અને પોતાના હૃદયમાં રહેલા આ સંશયને જ્ઞાનરૂપી તલવારથી કાપીને યોગ (કર્મયોગ)નો આશ્રય લે, અને (યુદ્ધ માટે) ઊભો થા.

શબ્દાર્થ

तस्मात् – તેથી
अज्ञानसम्भूतम् – અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલા
हृत्स्थम् – હૃદયમાં રહેલા
ज्ञानासिना – જ્ઞાનરૂપી તલવારથી
आत्मनः – પોતાના (અથવા આત્માવિષયક)
छित्त्वा – કાપીને
एनम् – આ
संशयम् – સંશયને
योगम् – યોગ (કર્મયોગ)નો
आतिष्ठ – આશ્રય લે, તેમાં સ્થિત થા
उत्तिष्ठ – ઊઠ, ઊભો થા
भारत – હે ભરતવંશી (અર્જુન)

અન્વય

तस्मात् (हे) भारत, अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थम् आत्मनः एनं संशयं ज्ञानासिना छित्त्वा योगम् आतिष्ठ, उत्तिष्ठ ।

સમજૂતી

આ ચોથા અધ્યાયનો અંતિમ શ્લોક છે, અને તેમાં સમગ્ર અધ્યાયનો ઉપદેશ એક પ્રેરક આદેશમાં બદલાઈ જાય છે. ‘તસ્માત્’ — તેથી — આ શબ્દ પાછલા સમગ્ર વિવેચનને સમેટી લે છે: કારણ કે જ્ઞાન સૌથી પવિત્ર છે, કારણ કે તે બધાં કર્મોને ભસ્મ કરે છે, કારણ કે સંશયી નાશ પામે છે અને સંશયરહિતને કર્મો બાંધતાં નથી — તેથી, હે અર્જુન, હવે તારે શું કરવાનું છે, તે સ્પષ્ટ છે.

પહેલાં ભગવાન અર્જુનની સમસ્યાનું નિદાન કરે છે — ‘અજ્ઞાનસંભૂતં હૃત્સ્થં સંશયમ્’ — આ સંશય અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયો છે અને હૃદયમાં બેઠો છે. અર્જુનનો મોહ કોઈ બાહ્ય સમસ્યા નથી; તે તેની પોતાની અંદરની ગૂંચ છે — આત્માના સ્વરૂપ વિશે, ધર્મ અને કર્તવ્ય વિશે. આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે આ સંશય અવિવેકમાંથી જન્મ્યો છે અને બુદ્ધિમાં રહેલો છે, અને તે માણસ માટે સૌથી વધુ વિનાશક છે.

પછી ઉપચાર — ‘જ્ઞાનાસિના છિત્ત્વા’ — જ્ઞાનની તલવારથી કાપીને. એક યોદ્ધા માટે આ રૂપક અત્યંત યોગ્ય છે. અર્જુને અનેક યુદ્ધોમાં તલવાર ચલાવી છે; હવે ભગવાન તેને એક આંતરિક શત્રુને કાપવા માટે એક આંતરિક તલવાર આપે છે. જેમ તલવાર ગાંઠને ધીમે ધીમે ખોલતી નથી, એક ઝાટકે કાપી નાખે છે, તેમ સાચું જ્ઞાન સંશયને તર્ક-વિતર્કથી ધીરે ધીરે નહીં, મૂળથી કાપી નાખે છે. આચાર્ય શંકર તેને સમ્યક્દર્શન કહે છે, જે શોક-મોહ વગેરે દોષોનો નાશ કરે છે.

અંતે આદેશ — ‘યોગમાતિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ભારત’ — યોગનો આશ્રય લે અને ઊઠ. એ અત્યંત મહત્ત્વનું છે કે જ્ઞાનનો ઉપદેશ કર્મના આહ્વાનમાં પૂરો થાય છે. ભગવાન અર્જુનને વનમાં જવાનું નથી કહેતા, પણ ‘ઉત્તિષ્ઠ’ — ઊઠ — કહીને પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવવાનું કહે છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર અહીં ‘યોગ’ સમ્યક્દર્શનના ઉપાયરૂપ કર્મયોગ છે; આચાર્ય રામાનુજ પણ તેને જ્ઞાનયુક્ત કર્મયોગ માને છે. આ જ આ અધ્યાયનો સાર છે — જ્ઞાન અને કર્મ વિરોધી નથી, એકબીજાનાં પૂરક છે; જ્ઞાનથી પ્રકાશિત કર્મ જ સાચો યોગ છે.

અર્જુનને ‘ભારત’ કહીને ભગવાન તેને મહાન ભરતવંશની પરંપરાનું સ્મરણ કરાવે છે. આ સાથે ‘જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ’ નામનો ચોથો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. પરંતુ અર્જુનના મનમાં હજી એક પ્રશ્ન બાકી છે — ભગવાન ક્યારેક કર્મોના સંન્યાસની પ્રશંસા કરે છે, ક્યારેક કર્મયોગની; તો બંનેમાં શ્રેષ્ઠ કોણ? આ જ પ્રશ્નથી પાંચમો અધ્યાય, ‘કર્મસંન્યાસયોગ’, શરૂ થાય છે.

સંદર્ભ

4.41માં ભગવાને જણાવ્યું કે યોગથી કર્મોનો સંન્યાસ કરનાર, જ્ઞાનથી સંશય કાપનાર આત્મવાન પુરુષને કર્મો બાંધતાં નથી. આ ચોથા અધ્યાયનો અંતિમ શ્લોક છે, જેમાં ભગવાન અર્જુનને જ્ઞાનની તલવારથી સંશય કાપીને યોગમાં સ્થિત થવાનો અને ઊભા થવાનો આદેશ આપે છે. ત્યાર પછી પાંચમો અધ્યાય (કર્મસંન્યાસયોગ) શરૂ થાય છે, જ્યાં અર્જુન પૂછે છે કે કર્મસંન્યાસ અને કર્મયોગમાં કોણ શ્રેષ્ઠ છે.

જીવન-બોધ

આપણાં મોટા ભાગનાં સંકટો બહારથી નહીં, અંદરના સંશય અને ભ્રમમાંથી જન્મે છે. સાચી સમજથી પોતાના સંશયોને કાપો, પછી નિષ્ક્રિય બેસી ન રહો — ઊઠો અને પોતાનું કર્તવ્ય પૂરા સાહસ અને સમર્પણથી નિભાવો.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાનાસિ: જ્ઞાનરૂપી તલવાર, જે સંશયને મૂળથી કાપે છે
હૃત્સ્થ સંશય: હૃદય (બુદ્ધિ)માં બેઠેલો, અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન સંશય
ઉત્તિષ્ઠ: ઊઠ — કર્તવ્યપાલન માટે ઊભા થવાનું આહ્વાન
જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ: ચોથા અધ્યાયનું નામ — જ્ઞાન, કર્મ અને સંન્યાસનો યોગ