ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 11

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham .
mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જે મનુષ્યો જે ભાવથી મારું શરણ લે છે, હું તેમને એ જ રીતે ફળ આપીને અનુગ્રહ કરું છું. બધા મનુષ્યો સર્વ પ્રકારે મારા જ માર્ગનું અનુસરણ કરે છે.

શબ્દાર્થ

  • ये – જે
  • यथा – જે રીતે, જે ભાવથી
  • माम् – મારું
  • प्रपद्यन्ते – શરણ લે છે, ભજે છે
  • तान् – તેમને
  • तथा – એ જ રીતે
  • एव – જ
  • भजामि – ભજું છું, ફળ આપીને અનુગ્રહ કરું છું
  • अहम् – હું
  • मम – મારા
  • वर्त्म – માર્ગનું
  • अनुवर्तन्ते – અનુસરણ કરે છે
  • मनुष्याः – મનુષ્યો
  • पार्थ – હે પૃથાપુત્ર
  • सर्वशः – સર્વ પ્રકારે

અન્વય

पार्थ, ये यथा मां प्रपद्यन्ते, अहं तान् तथा एव भजामि । मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે ઘણા લોકો તેમના સ્વરૂપને પામ્યા છે. આથી એક શંકા ઊઠી શકે — શું ભગવાન અમુક લોકો પર જ કૃપા કરે છે અને બીજાઓ પર નહીં? આ શ્લોકમાં ભગવાન સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમનામાં પક્ષપાત નથી. ‘યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્તથૈવ ભજામ્યહમ્’ — જે જે ભાવથી મને ભજે છે, હું તેને એ જ ભાવથી ઉત્તર આપું છું.

આચાર્ય શંકર તેની વ્યાખ્યા કરે છે કે જેઓ સકામ ભાવે ફળ ઇચ્છીને ભગવાનને ભજે છે, તેમને તેઓ એ જ ફળ આપે છે; જેઓ નિષ્કામ થઈને મોક્ષ ઇચ્છે છે, તેમને જ્ઞાન આપીને મુક્ત કરે છે. ભગવાન કોઈને તેની ઇચ્છા વિરુદ્ધ કંઈ આપતા નથી અને કોઈ પ્રત્યે દ્વેષ રાખતા નથી. આચાર્ય રામાનુજ આમાં પ્રેમનું પાસું જુએ છે — જે ભક્તો ભગવાન વિના રહી શકતા નથી, ભગવાન પણ તેમના વિના રહી શકતા નથી; ભક્ત જે રૂપે તેમને ઇચ્છે છે, તેઓ એ જ રૂપે તેને દર્શન આપે છે.

‘મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ’ — બધા મનુષ્યો સર્વ પ્રકારે મારા જ માર્ગને અનુસરે છે. તેનો એક અર્થ એ છે કે ભલે કોઈ ઇન્દ્રની પૂજા કરે, કોઈ અન્ય દેવતાની, કે કોઈ પણ પદ્ધતિથી ઉપાસના કરે — અંતે તે બધા એક જ પરમેશ્વર તરફ જતા માર્ગો છે, કારણ કે સર્વ શક્તિનું મૂળ એ જ છે. આ ભારતીય ચિંતનની ઉદારતાનું સુંદર ઉદાહરણ છે.

સાથે જ આ શ્લોક એક દર્પણ પણ છે. ઈશ્વરનો વ્યવહાર આપણા પોતાના ભાવનું પ્રતિબિંબ છે. જો આપણે તેમને માત્ર માગવા માટે યાદ કરીએ, તો તેઓ દાતા રૂપે મળે છે; જો આપણે તેમને પ્રેમથી પોકારીએ, તો તેઓ પ્રિયતમ બનીને આવે છે. આપણા ભાવની ઊંડાઈ જ અનુભવની ઊંડાઈ નક્કી કરે છે.

સંદર્ભ

4.10માં ભગવાને જણાવ્યું કે ઘણા સાધકો તેમના સ્વરૂપને પામ્યા છે. અહીં તેઓ કહે છે કે તેઓ દરેક સાધકને તેના ભાવ પ્રમાણે ફળ આપે છે. આગલા શ્લોક (4.12)માં તેઓ જણાવે છે કે ફળની ઇચ્છા રાખનારા લોકો દેવતાઓની પૂજા શા માટે કરે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર આપણને એ જ પાછું આપે છે જે આપણે તેમને અર્પણ કરીએ છીએ — આપણો ભાવ જ આપણો અનુભવ બને છે. તેથી બીજાની ઉપાસનાપદ્ધતિનો અનાદર ન કરો, અને પોતાની ભક્તિને માગણીથી ઉપર ઉઠાવીને પ્રેમ સુધી લઈ જાઓ.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રપત્તિ
શરણાગતિ, ભગવાનનો આશ્રય લેવો
ભજન
સેવા અને ઉપાસના; અહીં ભગવાનનો ઉત્તરરૂપ અનુગ્રહ
વર્ત્મ
માર્ગ, પથ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક