શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 25

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate .
brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ॥

અર્થ

કેટલાક યોગીઓ દેવતાઓના પૂજનરૂપ યજ્ઞનું જ સારી રીતે અનુષ્ઠાન કરે છે; અને બીજા (જ્ઞાનીઓ) બ્રહ્મરૂપ અગ્નિમાં યજ્ઞ દ્વારા જ યજ્ઞ (આત્મા)ની આહુતિ આપે છે.

શબ્દાર્થ

दैवम् – દેવતાઓ સંબંધી, દેવપૂજનરૂપ
एव – જ
अपरे – કેટલાક, બીજા
यज्ञम् – યજ્ઞને
योगिनः – યોગીઓ, કર્મયોગીઓ
पर्युपासते – સારી રીતે અનુષ્ઠાન કરે છે, ઉપાસના કરે છે
ब्रह्माग्नौ – બ્રહ્મરૂપ અગ્નિમાં
यज्ञेन – યજ્ઞ દ્વારા (આત્મા દ્વારા)
उपजुह्वति – હોમ કરે છે, આહુતિ આપે છે

અન્વય

अपरे योगिनः दैवम् एव यज्ञं पर्युपासते; अपरे ब्रह्माग्नौ यज्ञेन एव यज्ञम् उपजुह्वति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને જ્ઞાનીના સર્વોચ્ચ યજ્ઞનું વર્ણન કર્યું, જેમાં બધું બ્રહ્મ છે. હવે 4.25થી 4.30 સુધી તેઓ જુદા જુદા સાધકો દ્વારા કરાતા લગભગ બાર પ્રકારના યજ્ઞોની યાદી આપે છે. આ વર્ણનનો હેતુ એ બતાવવાનો છે કે ‘યજ્ઞ’ માત્ર અગ્નિમાં આહુતિ નાખવાનો કર્મકાંડ નથી, પણ એવી દરેક સાધના છે જેમાં વ્યક્તિ પોતાનો સ્વાર્થ કોઈ ઉચ્ચતર લક્ષ્ય માટે અર્પણ કરે છે.

પહેલો યજ્ઞ છે ‘દૈવં યજ્ઞમ્’ — દેવતાઓની પૂજારૂપે કરાતો યજ્ઞ. આચાર્ય શંકર અનુસાર અહીં ઇન્દ્ર, અગ્નિ વગેરે દેવતાઓ માટે કરાતા વૈદિક કર્મકાંડનો સંકેત છે, અને તે કરનારા ‘યોગી’ કર્મયોગીઓ છે. શ્રદ્ધાથી, કર્તવ્યભાવથી કરેલો આ યજ્ઞ પણ ચિત્તને શુદ્ધ કરે છે અને સાધકને આગળ લઈ જાય છે.

બીજો યજ્ઞ વધુ સૂક્ષ્મ છે — ‘બ્રહ્માગ્નાવપરે યજ્ઞં યજ્ઞેનૈવોપજુહ્વતિ’. આચાર્ય શંકર તેની વ્યાખ્યા કરે છે કે અહીં પહેલો ‘યજ્ઞ’ શબ્દ ઉપાધિઓથી યુક્ત આત્મા (જીવ)નો સૂચક છે. જ્ઞાની આ સીમિત ‘હું’ને બ્રહ્મરૂપ અગ્નિમાં અર્પી દે છે, એટલે કે એ જાણી લે છે કે ઉપાધિરહિત આત્મા બ્રહ્મથી અભિન્ન છે. આ જ ‘જ્ઞાનયજ્ઞ’ છે, જેની શ્રેષ્ઠતા ભગવાન આગળ 4.33માં જણાવશે. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ એ કરે છે કે કેટલાક સાધકો 4.24માં કહેલી દૃષ્ટિથી, યજ્ઞનાં સાધનોને બ્રહ્મમય જાણીને, બ્રહ્મરૂપ અગ્નિમાં યજ્ઞ કરે છે.

આ બંને યજ્ઞોનો તફાવત સાધકના સ્તરનો તફાવત છે. એક બાહ્ય પૂજા અને કર્તવ્યથી શરૂઆત કરે છે, બીજો અંદર અહંકારનું જ સમર્પણ કરી દે છે. ગીતા કોઈને નાનો કહેતી નથી; દરેક સાધક પોતાના અધિકાર પ્રમાણે યજ્ઞ કરે છે, અને દરેક સાચો યજ્ઞ અંતે જ્ઞાન તરફ લઈ જાય છે.

સંદર્ભ

4.24માં ભગવાને જ્ઞાનીની બ્રહ્મદૃષ્ટિને સર્વોચ્ચ યજ્ઞ તરીકે જણાવી. આ શ્લોકથી તેઓ વિવિધ પ્રકારના યજ્ઞોનું વર્ણન શરૂ કરે છે — દેવપૂજનરૂપ યજ્ઞ અને આત્માનું બ્રહ્મમાં અર્પણ. આગલા શ્લોક (4.26)માં તેઓ ઇન્દ્રિયસંયમ અને વિષયાર્પણરૂપ યજ્ઞોનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક માર્ગ પર દરેક વ્યક્તિ પોતાની તૈયારી પ્રમાણે શરૂઆત કરે છે — કોઈ પૂજાપાઠથી, કોઈ ધ્યાન અને વિચારથી. પોતાની સાધના શ્રદ્ધાથી કરો અને બીજાની સાધનાનો આદર કરો; અંતે સૌનું લક્ષ્ય અહંકારનું સમર્પણ જ છે.

મુખ્ય શબ્દો

દૈવયજ્ઞ: દેવતાઓની પૂજા અને વૈદિક અનુષ્ઠાનરૂપ યજ્ઞ
બ્રહ્માગ્નિ: બ્રહ્મરૂપ અગ્નિ, જેમાં સીમિત આત્મભાવ અર્પણ થાય છે
જ્ઞાનયજ્ઞ: અહંકારને આત્મજ્ઞાનમાં વિલીન કરવાનો યજ્ઞ