શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 40

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati .
nāyaṃ loko.asti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ ॥

અર્થ

વિવેકહીન (અજ્ઞાની), શ્રદ્ધારહિત અને સંશયથી ભરેલા મનવાળો પુરુષ (પરમાર્થથી) નાશ પામે છે. ખાસ કરીને સંશયી પુરુષ માટે ન આ લોક છે, ન પરલોક, અને ન કોઈ સુખ.

શબ્દાર્થ

अज्ञः – અજ્ઞાની, વિવેકહીન
च – અને
अश्रद्दधानः – શ્રદ્ધા ન રાખનાર
संशयात्मा – સંશયથી ભરેલા મનવાળો, સંદેહગ્રસ્ત
विनश्यति – નાશ પામે છે, પતન પામે છે
न – નહીં
अयम् – આ
लोकः – લોક
अस्ति – છે
परः – પરલોક
सुखम् – સુખ
संशयात्मनः – સંશયી પુરુષ માટે

અન્વય

अज्ञः च अश्रद्दधानः च संशयात्मा च विनश्यति । संशयात्मनः अयं लोकः न अस्ति, न परः (लोकः), न सुखम् ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરનાર સાધકના ત્રણ ગુણો જણાવ્યા — શ્રદ્ધા, તત્પરતા અને સંયમ. હવે તેઓ તેનાથી વિરુદ્ધ ત્રણ દોષોનું વર્ણન કરે છે, જે માણસને જ્ઞાનથી દૂર રાખે છે — અજ્ઞતા, અશ્રદ્ધા અને સંશય. આ શ્લોક એક ચેતવણી છે, જે પાછલા શ્લોકના આશ્વાસનને પૂર્ણ કરે છે.

‘અજ્ઞઃ’ — અજ્ઞાની, જેને આત્મા અને અનાત્માનો વિવેક નથી. ‘અશ્રદ્દધાનઃ’ — જે ગુરુ અને શાસ્ત્રનાં વચનો પર શ્રદ્ધા રાખતો નથી. ‘સંશયાત્મા’ — જેનું મન સદા સંશયમાં ડોલતું રહે છે. આ ત્રણેય ‘વિનશ્યતિ’ — નાશ પામે છે, એટલે કે પોતાના પરમ કલ્યાણથી વંચિત રહે છે. આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે અજ્ઞાની અને શ્રદ્ધાહીન પણ નાશ પામે છે, પણ સંશયી જેટલા નહીં — તે સૌથી વધુ દુર્ભાગી છે, તેથી ભગવાન શ્લોકના બીજા ભાગમાં ખાસ તેની જ વાત કરે છે.

‘નાયં લોકોઽસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ’ — સંશયી માટે ન આ લોક છે, ન પરલોક, ન સુખ. કેમ? કારણ કે અજ્ઞાની ઓછામાં ઓછું કોઈ એક માર્ગે ચાલે છે; પણ સંશયી દરેક વાત પર સંદેહ કરીને કોઈ પણ માર્ગ પૂરા મનથી અપનાવી શકતો નથી. તે ન સાંસારિક કર્તવ્ય નિષ્ઠાથી કરી શકે છે, ન આધ્યાત્મિક સાધના. જે દરેક પળે એમ વિચારતો રહે કે ‘ખબર નહીં આ બરાબર છે કે નહીં’, તે ન આ જીવનનો આનંદ લઈ શકે, ન આગળની તૈયારી કરી શકે. સતત દ્વિધા મનની શાંતિને પણ ખાઈ જાય છે.

અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે ગીતા જિજ્ઞાસા કે પ્રશ્ન કરવાની વિરુદ્ધ નથી — 4.34માં પોતે ‘પરિપ્રશ્ન’ને જ્ઞાનનું સાધન કહ્યું છે. સાચો પ્રશ્ન ઉત્તર મેળવવા માટે હોય છે અને સમાધાન મળતાં શાંત થઈ જાય છે; પરંતુ ‘સંશયાત્મા’ એ છે જેનો સ્વભાવ જ સંદેહ બની ગયો છે, જે કોઈ ઉત્તરથી સંતુષ્ટ થતો નથી. આવા પાંગળા બનાવનાર સંદેહથી બચવું એ જ આ શ્લોકનું શિક્ષણ છે.

સંદર્ભ

4.39માં ભગવાને જણાવ્યું કે શ્રદ્ધાવાન, તત્પર અને જિતેન્દ્રિય પુરુષ જ્ઞાન પામીને પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે. અહીં તેઓ તેનાથી વિરુદ્ધ અજ્ઞાની, શ્રદ્ધાહીન અને સંશયી પુરુષના પતનનું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોક (4.41)માં તેઓ જણાવે છે કે જેના સંશયો જ્ઞાનથી કપાઈ ગયા છે, તેને કર્મો બાંધતાં નથી.

જીવન-બોધ

પ્રશ્ન પૂછવો સારો છે, પણ દરેક વાત પર સંદેહ કરતા રહેવું જીવનને પાંગળું બનાવી દે છે. પ્રશ્નો ઊઠે તો તેનો ઉત્તર શોધો, કોઈ અનુભવી પાસેથી સમાધાન મેળવો, અને પછી નિશ્ચય સાથે આગળ વધો; અનિર્ણયની સ્થિતિમાં અટકી રહેવું એ સૌથી મોટું નુકસાન છે.

મુખ્ય શબ્દો

અજ્ઞ: આત્મા-અનાત્માના વિવેકથી રહિત, અજ્ઞાની
અશ્રદ્દધાન: ગુરુ અને શાસ્ત્રમાં શ્રદ્ધા ન રાખનાર
સંશયાત્મા: જેનો સ્વભાવ જ સંદેહ બની ગયો હોય, સતત દ્વિધામાં રહેનાર