શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 26

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati .
śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ॥

અર્થ

કેટલાક સાધકો શ્રોત્ર (કાન) વગેરે ઇન્દ્રિયોને સંયમરૂપી અગ્નિઓમાં હોમે છે; અને બીજા શબ્દ વગેરે વિષયોને ઇન્દ્રિયરૂપી અગ્નિઓમાં હોમે છે.

શબ્દાર્થ

श्रोत्रादीनि – શ્રોત્ર (કાન) વગેરે
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયોને
अन्ये – કેટલાક બીજા (સાધકો)
संयमाग्निषु – સંયમરૂપી અગ્નિઓમાં
जुह्वति – હોમે છે, અર્પણ કરે છે
शब्दादीन् – શબ્દ વગેરે
विषयान् – વિષયોને (ઇન્દ્રિયોના ભોગ્ય પદાર્થોને)
इन्द्रियाग्निषु – ઇન્દ્રિયરૂપી અગ્નિઓમાં

અન્વય

अन्ये श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुह्वति; अन्ये शब्दादीन् विषयान् इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ।

સમજૂતી

યજ્ઞોની યાદી આગળ વધારતાં ભગવાન હવે બે એવા યજ્ઞ જણાવે છે જેનો સંબંધ સીધો ઇન્દ્રિયો સાથે છે. અહીં કોઈ બાહ્ય અગ્નિ કે ઘી નથી; અગ્નિ પણ અંદર છે અને આહુતિ પણ અંદર. આ વર્ણન બતાવે છે કે યજ્ઞની ભાવનાને જીવનના દરેક સ્તરે કેવી રીતે ઉતારી શકાય.

પહેલો યજ્ઞ છે — ‘શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણ્યન્યે સંયમાગ્નિષુ જુહ્વતિ’. કેટલાક સાધકો કાન, આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયોને સંયમના અગ્નિમાં અર્પી દે છે. આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે અહીં ‘સંયમાગ્નયઃ’ બહુવચન છે કારણ કે દરેક ઇન્દ્રિયનો પોતપોતાનો સંયમ છે. તેનો અર્થ છે ઇન્દ્રિયોને વિષયો તરફ દોડતી રોકીને અંદર પાછી વાળવી — આ સંયમી સાધક કે સંન્યાસીનો માર્ગ છે, જે યોગશાસ્ત્રના પ્રત્યાહારની નજીક છે.

બીજો યજ્ઞ આથી ભિન્ન છે — ‘શબ્દાદીન્વિષયાનન્ય ઇન્દ્રિયાગ્નિષુ જુહ્વતિ’. કેટલાક લોકો શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ વગેરે વિષયોને ઇન્દ્રિયોના અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર આ એ ગૃહસ્થનો યજ્ઞ છે જે ધર્મવિરુદ્ધ નહીં, શાસ્ત્રસંમત વિષયોનો જ અનાસક્ત ભાવથી ઉપભોગ કરે છે. તે ભોગને ‘મારું સુખ’ માનતો નથી, પણ તેને યજ્ઞની આહુતિની જેમ જુએ છે. આચાર્ય રામાનુજ પણ તેને એ સાધકનો પ્રયત્ન માને છે જે વિષયો વચ્ચે રહીને પણ તેમાં રાગ ન રાખે.

આ શ્લોકની સુંદરતા એ છે કે તે ત્યાગ અને ભોગ — બંનેને સાધના બનાવી દે છે. એક વ્યક્તિ વિષયોથી દૂર રહીને પોતાને સાધે છે, બીજી વિષયો વચ્ચે રહીને પણ તેમની દાસ બનતી નથી. બંનેમાં મૂળ વાત એક છે — ઇન્દ્રિયો સ્વામી ન બને, સેવક બને.

સંદર્ભ

4.25માં ભગવાને દેવપૂજનરૂપ યજ્ઞ અને આત્માને બ્રહ્મમાં અર્પણ કરનાર જ્ઞાનયજ્ઞનું વર્ણન કર્યું. અહીં તેઓ ઇન્દ્રિયસંયમરૂપ અને અનાસક્ત વિષયભોગરૂપ યજ્ઞ જણાવે છે. આગલા શ્લોક (4.27)માં તેઓ ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણોની બધી ક્રિયાઓને જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત આત્મસંયમયોગના અગ્નિમાં અર્પણ કરનાર યજ્ઞનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

ઇન્દ્રિયોને સંપૂર્ણપણે દબાવવી દરેક માટે શક્ય નથી, પણ તેમના દાસ બનવું પણ જરૂરી નથી. જે કંઈ જુઓ, સાંભળો, ખાઓ — તેને સજાગતા અને મર્યાદા સાથે, આસક્તિ વિના ગ્રહણ કરો; ત્યારે ભોગ પણ સાધના બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંયમાગ્નિ: સંયમરૂપી અગ્નિ, જેમાં ઇન્દ્રિયોની ચંચળતા ભસ્મ થાય છે
ઇન્દ્રિયાગ્નિ: ઇન્દ્રિયોરૂપી અગ્નિ, જેમાં વિષયો અનાસક્ત ભાવથી અર્પણ થાય છે
વિષય: શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ — ઇન્દ્રિયોના ભોગ્ય પદાર્થો