શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 2

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ .
sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ॥

અર્થ

હે પરંતપ! આ રીતે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાથી પ્રાપ્ત થયેલા આ યોગને રાજર્ષિઓએ જાણ્યો. પરંતુ ઘણો લાંબો સમય વીતવાથી તે યોગ આ લોકમાં લુપ્તપ્રાય થઈ ગયો.

શબ્દાર્થ

एवम् – આ રીતે
परम्पराप्राप्तम् – પરંપરાથી (એકથી બીજાને) પ્રાપ્ત થયેલા
इमम् – આ (યોગ)ને
राजर्षयः – રાજર્ષિઓ — જેઓ રાજા પણ હતા અને ઋષિ પણ
विदुः – જાણતા હતા, જાણ્યો
सः – તે
कालेन – કાળથી, સમય વીતવાથી
इह – અહીં, આ લોકમાં
महता – ઘણા લાંબા
योगः – યોગ
नष्टः – નાશ પામ્યો, લુપ્ત થયો
परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર (અર્જુન)

અન્વય

परन्तप, एवं परम्पराप्राप्तम् इमं (योगं) राजर्षयः विदुः । सः योगः इह महता कालेन नष्टः ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને આ યોગની પરંપરા બતાવી હતી; હવે તેઓ જણાવે છે કે આ જ્ઞાન કોની પાસે સુરક્ષિત રહ્યું અને પછી કેવી રીતે ખોવાઈ ગયું. ‘રાજર્ષયો વિદુઃ’ — રાજર્ષિઓએ તેને જાણ્યો. રાજર્ષિ એટલે જે રાજ્યનો ભાર ઉપાડતાં પણ ઋષિઓ જેવી આત્મનિષ્ઠા ધરાવે, જેમ કે રાજા જનક. આનો અર્થ એ છે કે આ યોગ જીવનથી ભાગવાનો નહીં, પણ સંસારની વચ્ચે રહીને કર્તવ્ય કરતાં મુક્ત રહેવાનો માર્ગ છે.

‘પરંપરાપ્રાપ્તમ્’ — આ શબ્દ ભારતીય જ્ઞાનપદ્ધતિનું મૂળ છે. આધ્યાત્મિક જ્ઞાન માત્ર પુસ્તકોથી નહીં, જીવંત ગુરુથી જીવંત શિષ્ય સુધી પહોંચે છે. જ્યારે પરંપરા તૂટે છે, ત્યારે શબ્દો તો બચી રહે છે, પણ તેમનો જીવંત અર્થ ખોવાઈ જાય છે.

‘સ કાલેનેહ મહતા યોગો નષ્ટઃ’ — લાંબા સમયે તે યોગ નષ્ટ થયો. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્ઞાન પોતે નાશ પામતું નથી, તે અવિનાશી છે; નાશ પામે છે તેની પરંપરા, કારણ કે તે નબળા અને અજિતેન્દ્રિય લોકોના હાથમાં પડે છે જેઓ તેના યોગ્ય અધિકારી નથી હોતા. રામાનુજાચાર્ય પણ કહે છે કે અયોગ્ય શ્રોતાઓને કારણે તેનું સાચું સ્વરૂપ વિકૃત થઈ ગયું.

‘પરંતપ’ સંબોધન અહીં અર્થપૂર્ણ છે — શત્રુઓને તપાવનાર. ભગવાન જાણે કહે છે કે જેમ તું બહારના શત્રુઓને જીતે છે, તેમ આ જ્ઞાનને ધારણ કરવા માટે અંદરના શત્રુઓ — કામ, ક્રોધ, લોભ — ને પણ જીતવા પડશે. આવો અધિકારી જ આ ખોવાયેલી પરંપરાને ફરી જીવંત કરી શકે છે.

સંદર્ભ

4.1માં ભગવાને જણાવ્યું કે આ યોગ તેમણે સૂર્યને આપ્યો અને તે મનુ તથા ઇક્ષ્વાકુ સુધી પહોંચ્યો. અહીં તેઓ કહે છે કે રાજર્ષિઓએ તેને જાણ્યો, પણ સમય જતાં તે લુપ્ત થયો. આગલા શ્લોક (4.3)માં તેઓ કહે છે કે એ જ પુરાતન યોગ હવે તેમણે અર્જુનને આપ્યો છે.

જીવન-બોધ

અમૂલ્ય જ્ઞાન પણ જો યોગ્ય હાથમાં ન રહે તો ખોવાઈ જાય છે. આપણે માત્ર સારું જ્ઞાન મેળવવું જ નહીં, પણ પોતે તેના યોગ્ય પાત્ર બનીને તેને આગલી પેઢી સુધી જીવંત સ્વરૂપે પહોંચાડવું જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

પરંપરા: ગુરુથી શિષ્ય સુધી જ્ઞાનનો અખંડ પ્રવાહ
રાજર્ષિ: જે રાજા હોવા છતાં ઋષિ સમાન આત્મજ્ઞાની હોય
પરંતપ: શત્રુઓને તપાવનાર — અર્જુન