શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 10

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ .
bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ॥

અર્થ

રાગ, ભય અને ક્રોધથી સર્વથા રહિત, મારામાં તન્મય અને મારે આશ્રિત રહેનારા ઘણા લોકો જ્ઞાનરૂપી તપથી પવિત્ર થઈને મારા સ્વરૂપને પ્રાપ્ત થઈ ચૂક્યા છે.

શબ્દાર્થ

वीत – જે દૂર થઈ ચૂક્યા છે, રહિત
राग – આસક્તિ, વિષયો પ્રત્યે લગાવ
भय – ડર
क्रोधाः – ક્રોધ (થી રહિત લોકો)
मन्मयाः – મારામાં તન્મય, મારાથી ઓતપ્રોત
माम् – મારો
उपाश्रिताः – આશ્રય લીધેલા, શરણાગત
बहवः – ઘણા
ज्ञानतपसा – જ્ઞાનરૂપી તપથી
पूताः – પવિત્ર થયેલા
मद्भावम् – મારા ભાવને, મારા સ્વરૂપને
आगताः – પ્રાપ્ત થઈ ચૂક્યા છે

અન્વય

वीतरागभयक्रोधाः मन्मयाः माम् उपाश्रिताः ज्ञानतपसा पूताः बहवः मद्भावम् आगताः ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે તેમના દિવ્ય જન્મ-કર્મને તત્ત્વથી જાણનાર તેમને પ્રાપ્ત થાય છે. હવે તેઓ જણાવે છે કે આ કોઈ કલ્પના નથી, પણ અનેક લોકોનું અનુભવેલું સત્ય છે — ‘બહવો મદ્ભાવમાગતાઃ’ — ઘણા લોકો મારા ભાવને પામ્યા છે. મુક્તિ થોડા ગણ્યાગાંઠ્યા લોકોનો વિશેષાધિકાર નથી, દરેક સાચા સાધક માટે ખુલ્લો માર્ગ છે.

ભગવાન આ મુક્ત પુરુષોનાં લક્ષણો જણાવે છે. પહેલું — ‘વીતરાગભયક્રોધાઃ’ — રાગ, ભય અને ક્રોધથી રહિત. આ ત્રણેય એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. રાગ એટલે કોઈ વસ્તુ કે વ્યક્તિ પ્રત્યે આસક્તિ; જ્યાં રાગ છે, ત્યાં તે ગુમાવવાનો ભય છે; અને જ્યારે કોઈ તે પ્રિય વસ્તુમાં અડચણ ઊભી કરે, ત્યારે ક્રોધ જન્મે છે. રાગ મૂળ છે, ભય અને ક્રોધ તેની ડાળીઓ છે (આ જ વાત 2.56માં સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણોમાં પણ કહેવાઈ હતી).

બીજું — ‘મન્મયાઃ’ — મારામાં તન્મય. જેમનું મન ભગવાનથી ભરેલું છે, જેમના દરેક વિચારમાં ઈશ્વરનું સ્મરણ છે. ત્રીજું — ‘મામુપાશ્રિતાઃ’ — મારે આશ્રિત, જેમણે પોતાનો સંપૂર્ણ આધાર ભગવાન પર મૂકી દીધો છે. જ્યારે મન સંસારને બદલે ઈશ્વર પર ટકે છે, ત્યારે રાગ, ભય અને ક્રોધ માટે જગ્યા જ રહેતી નથી.

‘જ્ઞાનતપસા પૂતાઃ’ — જ્ઞાનરૂપી તપથી પવિત્ર થયેલા. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં પરમાત્મવિષયક જ્ઞાન જ સૌથી મોટું તપ છે, જે મનના બધા મેલને બાળી નાખે છે. ‘મદ્ભાવમ્’નો અર્થ પણ આચાર્યોએ પોતપોતાની રીતે કર્યો છે — શંકર અનુસાર તે ઈશ્વરભાવ એટલે કે મોક્ષ છે; રામાનુજ અનુસાર તે ભગવાન જેવા નિર્મળ, કર્મબંધનરહિત સ્વભાવની પ્રાપ્તિ છે, જેમાં જીવ ભગવાનનું સાંનિધ્ય પામે છે.

સંદર્ભ

4.9માં ભગવાને જણાવ્યું કે તેમના દિવ્ય જન્મ-કર્મને જાણનાર મુક્ત થાય છે. અહીં તેઓ પુષ્ટિ કરે છે કે ઘણા લોકો આ જ માર્ગે તેમના સ્વરૂપને પામ્યા છે. આગલા શ્લોક (4.11)માં તેઓ જણાવે છે કે જે જે ભાવથી તેમને ભજે છે, તેઓ તે જ ભાવથી તેને ફળ આપે છે.

જીવન-બોધ

રાગ, ભય અને ક્રોધ એક જ વૃક્ષની ડાળીઓ છે, જેનું મૂળ આસક્તિ છે. જ્યારે આપણે આપણું મન અને ભરોસો ઈશ્વર પર ટકાવીએ, ત્યારે આ ત્રણેય આપમેળે નબળા પડવા લાગે છે અને જીવનમાં શાંતિ ઊતરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

વીતરાગ: જેની આસક્તિ દૂર થઈ ચૂકી હોય
મન્મય: ભગવાનમાં તન્મય, જેનું મન ઈશ્વરથી ભરેલું હોય
જ્ઞાનતપ: જ્ઞાનરૂપી તપ, જે મનને પવિત્ર કરે છે
મદ્ભાવ: ભગવાનનો ભાવ કે સ્વરૂપ — મુક્તિની અવસ્થા