શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 32

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe .
karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase ॥

અર્થ

આ રીતે અનેક પ્રકારના યજ્ઞો વેદની વાણીમાં વિસ્તારથી વર્ણવાયેલા છે. તે બધાને કર્મથી ઉત્પન્ન થનારા જાણ; આ રીતે (તત્ત્વથી) જાણીને તું (સંસારબંધનથી) મુક્ત થઈ જઈશ.

શબ્દાર્થ

एवम् – આ રીતે
बहुविधाः – અનેક પ્રકારના
यज्ञाः – યજ્ઞો
वितताः – વિસ્તારથી વર્ણવાયેલા, ફેલાયેલા
ब्रह्मणः – બ્રહ્મ (વેદ)ના
मुखे – મુખમાં, વાણીમાં
कर्मजान् – કર્મથી ઉત્પન્ન થનારા
विद्धि – જાણ
तान् – તેમને
सर्वान् – બધાને
ज्ञात्वा – જાણીને
विमोक्ष्यसे – (તું) મુક્ત થઈ જઈશ

અન્વય

एवं बहुविधाः यज्ञाः ब्रह्मणः मुखे वितताः । तान् सर्वान् कर्मजान् विद्धि; एवं ज्ञात्वा (त्वम्) विमोक्ष्यसे ।

સમજૂતી

4.25થી 4.30 સુધી અનેક યજ્ઞોનું વર્ણન કર્યા પછી ભગવાન હવે તે બધાનો સાર જણાવે છે. ‘એવં બહુવિધા યજ્ઞા વિતતા બ્રહ્મણો મુખે’ — આ રીતે અનેક પ્રકારના યજ્ઞો ‘બ્રહ્મના મુખ’માં વિસ્તૃત છે. આચાર્ય શંકર અહીં ‘બ્રહ્મ’નો અર્થ વેદ કરે છે — એટલે કે આ બધા યજ્ઞો વેદની વાણી દ્વારા પ્રતિપાદિત છે, કોઈ મનઘડંત સાધના નથી. કેટલાક વ્યાખ્યાકારો તેનો અર્થ એ પણ કરે છે કે આ યજ્ઞો બ્રહ્મપ્રાપ્તિના દ્વાર તરીકે સામે મુકાયા છે.

પછી ભગવાન એક મહત્ત્વની વાત કહે છે — ‘કર્મજાન્વિદ્ધિ તાન્સર્વાન્’ — આ બધાને કર્મજ, એટલે કે કર્મથી ઉત્પન્ન જાણ. આચાર્ય શંકર અનુસાર આ બધા યજ્ઞો શરીર, વાણી અને મનનાં કર્મોથી ઉત્પન્ન થાય છે, આત્માથી નહીં, કારણ કે આત્મા સ્વભાવથી અકર્તા અને નિષ્ક્રિય છે. જ્યારે સાધક એ જાણી લે છે કે ‘આ કર્મો મારાં નથી, હું તો તેમનાથી પર, કર્મરહિત આત્મા છું’, ત્યારે તે આ સમ્યક્ જ્ઞાનથી સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે.

આચાર્ય રામાનુજ ‘કર્મજાન્’નો અર્થ થોડી જુદી રીતે કરે છે — આ બધા યજ્ઞો રોજનાં નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મો સાથે જોડાયેલા છે, એટલે કે તેમને પોતાનાં દૈનિક કર્તવ્યો સાથે કરવાના હોય છે. આ રીતે જાણીને તેમનું અનુષ્ઠાન કરનાર આત્માના યથાર્થ સ્વરૂપને પામીને મુક્ત થાય છે.

‘એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે’ — આ રીતે જાણીને તું મુક્ત થઈશ. અહીં ‘જ્ઞાત્વા’ શબ્દ પર ભાર છે. યજ્ઞ પોતે મુક્તિ આપતો નથી; યજ્ઞનું સાચું તત્ત્વ સમજવું અને તેમાં આત્માની અકર્તૃતા ઓળખવી એ મુક્તિ આપે છે. આથી જ આગલા શ્લોકમાં જ્ઞાનયજ્ઞની શ્રેષ્ઠતાની ભૂમિકા બંધાય છે.

સંદર્ભ

4.31માં ભગવાને યજ્ઞશેષરૂપી અમૃતના ફળ અને યજ્ઞ ન કરવાના દોષની વાત કરી. અહીં તેઓ બધા યજ્ઞોનો સાર જણાવે છે — તે વેદમાં વર્ણવાયેલા છે અને કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે; આ તત્ત્વ જાણવાથી મુક્તિ મળે છે. આગલા શ્લોક (4.33)માં તેઓ દ્રવ્યયજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞને શ્રેષ્ઠ જણાવે છે.

જીવન-બોધ

સારાં કર્મો જરૂરી છે, પણ તેની સાથે એ સમજ પણ જરૂરી છે કે ‘હું’ માત્ર કર્તા નથી. કર્મ પૂરી નિષ્ઠાથી કરો, પરંતુ તેની સાથે પોતાની ઓળખ ન જોડો; આ જ સમજ અંદરની સ્વતંત્રતા લાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

બ્રહ્મણો મુખે: વેદની વાણીમાં; શાસ્ત્ર દ્વારા પ્રતિપાદિત
કર્મજ: શરીર, વાણી અને મનનાં કર્મોથી ઉત્પન્ન
વિમોક્ષ: સંસારબંધનથી સંપૂર્ણ મુક્તિ