શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 1

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam .
vivasvānmanave prāha manurikṣvākave.abravīt ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — આ અવિનાશી યોગનો ઉપદેશ મેં સૃષ્ટિના આરંભે વિવસ્વાન્ (સૂર્યદેવ)ને આપ્યો હતો; વિવસ્વાને તે પોતાના પુત્ર મનુને કહ્યો અને મનુએ પોતાના પુત્ર રાજા ઇક્ષ્વાકુને કહ્યો.

શબ્દાર્થ

इमम् – આ (અગાઉના અધ્યાયોમાં કહેલા)
विवस्वते – વિવસ્વાન્ એટલે કે સૂર્યદેવને
योगम् – યોગને — જ્ઞાનનિષ્ઠા અને કર્મનિષ્ઠારૂપ સાધનાને
प्रोक्तवान् – કહ્યો હતો, ઉપદેશ આપ્યો હતો
अहम् – મેં
अव्ययम् – અવિનાશી, જેનું ફળ કદી નાશ ન પામે
विवस्वान् – સૂર્યદેવે
मनवे – (પોતાના પુત્ર) વૈવસ્વત મનુને
प्राह – કહ્યો
मनुः – મનુએ
इक्ष्वाकवे – (પોતાના પુત્ર) રાજા ઇક્ષ્વાકુને
अब्रवीत् – કહ્યો, ઉપદેશ આપ્યો

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — अहम् इमम् अव्ययं योगं विवस्वते प्रोक्तवान्; विवस्वान् मनवे प्राह; मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत् ।

સમજૂતી

ચોથા અધ્યાયની શરૂઆત એક અદ્ભુત ઘોષણાથી થાય છે. અત્યાર સુધી શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના સખા અને સારથિ તરીકે બોલી રહ્યા હતા, પરંતુ અહીં તેઓ પહેલી વાર પોતાના ઈશ્વરીય સ્વરૂપનો સંકેત આપે છે — ‘આ યોગ મેં જ સૃષ્ટિના આદિમાં સૂર્યદેવને શીખવ્યો હતો.’ આ એક વાક્યથી ગીતાનો ઉપદેશ કોઈ એક યુદ્ધપ્રસંગની સલાહ નહીં, પણ સનાતન જ્ઞાનપરંપરાનો ભાગ બની જાય છે.

‘ઇમં યોગમ્’ — કયો યોગ? આચાર્ય શંકર અનુસાર આ એ જ યોગ છે જેનું વર્ણન બીજા અને ત્રીજા અધ્યાયમાં થયું — જ્ઞાનયોગ (સાંખ્યનિષ્ઠા) અને તેની પ્રાપ્તિનું સાધન કર્મયોગ. તેને ‘અવ્યય’ કહ્યો છે, કારણ કે તેનું ફળ — મોક્ષ — કદી નાશ પામતું નથી, અને આ જ્ઞાન પોતે પણ કાળથી પર છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને આત્મસ્વરૂપના જ્ઞાનથી યુક્ત કર્મયોગ માને છે, જે ભગવાનની આરાધનાનું સ્વરૂપ છે.

પરંપરાનો ક્રમ ધ્યાન આપવા જેવો છે — ભગવાનથી સૂર્ય, સૂર્યથી મનુ, મનુથી ઇક્ષ્વાકુ. સૂર્ય સમગ્ર જગતને પ્રકાશ અને પ્રાણ આપનાર છે; મનુ માનવજાતિના આદિપુરુષ અને ધર્મશાસ્ત્રના પ્રણેતા છે; ઇક્ષ્વાકુ સૂર્યવંશના પ્રથમ રાજા છે, જે વંશમાં આગળ જતાં ભગવાન શ્રીરામનો અવતાર થયો. એટલે કે આ જ્ઞાન શરૂઆતથી જ શાસકો અને કર્મશીલ પુરુષો માટે હતું.

આ શ્લોકનો એક ઊંડો હેતુ એ પણ છે કે અર્જુનના મનમાં આ ઉપદેશ પ્રત્યે શ્રદ્ધા જાગે. જે જ્ઞાન અત્યંત પ્રાચીન હોય, જેને મહાન રાજાઓએ અપનાવ્યું હોય અને જેનો મૂળ સ્રોત સ્વયં પરમેશ્વર હોય, તેના પર શંકાને કોઈ સ્થાન રહેતું નથી. ગીતાનો કર્મયોગ કોઈ નવો પ્રયોગ નથી, પણ યુગોથી ચકાસાયેલો માર્ગ છે.

સંદર્ભ

ત્રીજા અધ્યાયના અંતે (3.43) શ્રીકૃષ્ણે બુદ્ધિથી આત્માને જાણીને કામરૂપી શત્રુને જીતવાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. હવે ચોથા અધ્યાયની શરૂઆતમાં તેઓ એ જ યોગની પ્રાચીનતા અને પરંપરા બતાવે છે. આગલા શ્લોક (4.2)માં તેઓ કહે છે કે આ પરંપરા સમય જતાં લુપ્ત થઈ ગઈ.

જીવન-બોધ

જે જ્ઞાન યુગોથી ચકાસાયેલું હોય અને સાચી પરંપરાથી આવ્યું હોય, તેના પર શ્રદ્ધા રાખવી એ સમજદારી છે. સાચું જ્ઞાન નવું નથી હોતું, તે સનાતન હોય છે — આપણે ફક્ત તેને ફરી શોધીને અપનાવવાનું હોય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અવ્યય યોગ: અવિનાશી યોગ, જેનું ફળ મોક્ષ કદી નાશ પામતું નથી
વિવસ્વાન્: સૂર્યદેવ, વૈવસ્વત મનુના પિતા
મનુ: માનવજાતિના આદિપુરુષ અને ધર્મના વ્યવસ્થાપક
ઇક્ષ્વાકુ: સૂર્યવંશના પ્રથમ રાજા, મનુના પુત્ર