ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 14

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā .
iti māṃ yo.abhijānāti karmabhirna sa badhyate ॥

અર્થ

કર્મો મને લિપ્ત કરતાં નથી, અને મને કર્મોના ફળની કોઈ ઇચ્છા પણ નથી. આ રીતે જે મને તત્ત્વથી જાણી લે છે, તે પણ કર્મોથી બંધાતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • माम् – મને
  • कर्माणि – કર્મો
  • लिम्पन्ति – લિપ્ત કરે છે, બાંધે છે
  • न – નહીં
  • मे – મારી
  • कर्मफले – કર્મના ફળમાં
  • स्पृहा – ઇચ્છા, લાલસા
  • इति – આ રીતે
  • माम् – મને
  • यः – જે
  • अभिजानाति – સારી રીતે જાણે છે
  • कर्मभिः – કર્મોથી
  • न – નહીં
  • सः – તે
  • बध्यते – બંધાય છે

અન્વય

कर्माणि मां न लिम्पन्ति, मे कर्मफले स्पृहा न । इति यः माम् अभिजानाति, सः कर्मभिः न बध्यते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે તેઓ સૃષ્ટિના કર્તા હોવા છતાં અકર્તા છે. હવે તેઓ તેનું કારણ જણાવે છે — ‘ન માં કર્માણિ લિમ્પન્તિ’ — કર્મો મને લિપ્ત કરતાં નથી. ‘લિપ્ત થવું’ એટલે કર્મનો ડાઘ લાગવો, તેના ફળથી બંધાઈ જવું. જેમ કમળનું પાન પાણીમાં રહીને પણ ભીનું થતું નથી, તેમ ભગવાન બધાં કર્મ કરતાં પણ તેનાથી અસ્પૃષ્ટ રહે છે.

તેનું કારણ પણ ભગવાન પોતે જણાવે છે — ‘ન મે કર્મફલે સ્પૃહા’ — મને કર્મફળની ઇચ્છા નથી. કર્મ પોતે બાંધતું નથી; બાંધે છે ફળની કામના અને કર્તાપણાનો અહંકાર. ભગવાન પૂર્ણકામ છે — તેમને કંઈ મેળવવાનું બાકી નથી (આ જ વાત 3.22માં પણ કહેવાઈ હતી). જેને કંઈ જોઈતું જ નથી, તેને કર્મનું ફળ કેવી રીતે બાંધી શકે?

આ શ્લોકનો બીજો ભાગ સાધક માટે મહત્વનો છે — ‘ઇતિ માં યોઽભિજાનાતિ કર્મભિર્ન સ બધ્યતે’ — જે મને આ રીતે જાણે છે, તે પણ કર્મોથી બંધાતો નથી. આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે જે એ સમજી લે છે કે ભગવાન કર્તૃત્વાભિમાન અને ફળકામનાના અભાવને કારણે બંધાતા નથી, તે પોતે પણ એ જ ભાવ અપનાવે છે — અને ત્યારે તેનાં કર્મો પણ તેને બાંધતાં નથી. રામાનુજાચાર્ય અનુસાર ભગવાનના આ સ્વરૂપનું જ્ઞાન સાધકનાં પૂર્વકર્મોના બંધનને પણ નષ્ટ કરવામાં સહાયક બને છે.

અહીં ભગવાન પોતાને આદર્શ તરીકે રજૂ કરે છે. તેઓ માત્ર ઉપદેશ નથી આપતા, પણ પોતાનું ઉદાહરણ સામે મૂકે છે — ‘હું કર્મ કરું છું, પણ તેમાં ફસાતો નથી; તું પણ એમ કરી શકે છે.’ આ જ કર્મયોગનો સાર છે.

સંદર્ભ

4.13માં ભગવાને કહ્યું કે તેઓ કર્તા હોવા છતાં અકર્તા છે. અહીં તેઓ કારણ જણાવે છે કે કર્મો તેમને બાંધતાં નથી કારણ કે તેમને ફળની ઇચ્છા નથી, અને તેમને આ રીતે જાણનાર પણ મુક્ત રહે છે. આગલા શ્લોક (4.15)માં તેઓ કહે છે કે પ્રાચીન મુમુક્ષુઓએ પણ આ જ જાણીને કર્મ કર્યાં હતાં.

જીવન-બોધ

કર્મ પોતે બંધન નથી; બંધન છે ફળની લાલસા અને ‘હું કરું છું’નો અહંકાર. પોતાનું કામ પૂરી નિષ્ઠાથી કરો, પણ પરિણામની ચિંતા છોડી દો — ત્યારે કામનો બોજ હળવો થઈ જાય છે અને મન મુક્ત રહે છે.

મુખ્ય શબ્દો

લેપ
કર્મનો ડાઘ, તેના ફળથી બંધાવું
સ્પૃહા
ઇચ્છા, લાલસા
બંધન
કર્મફળને કારણે જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાં બંધાવું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક