ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 16

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kiṃ karma kimakarmeti kavayo.apyatra mohitāḥ .
tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase.aśubhāt ॥

અર્થ

કર્મ શું છે અને અકર્મ શું છે — આ વિષયમાં બુદ્ધિમાન પુરુષો પણ મૂંઝાઈ જાય છે. તેથી હું તને કર્મનું એ તત્ત્વ કહીશ, જેને જાણીને તું અશુભ (સંસારબંધન)માંથી મુક્ત થઈ જઈશ.

શબ્દાર્થ

  • किम् – શું
  • कर्म – કર્મ
  • किम् – શું
  • अकर्म – અકર્મ, કર્મનો અભાવ
  • इति – આ વિષયમાં
  • कवयः – બુદ્ધિમાન, વિદ્વાન
  • अपि – પણ
  • अत्र – અહીં, આ વિષયમાં
  • मोहिताः – મોહિત, મૂંઝાયેલા
  • तत् – તે
  • ते – તને
  • कर्म – કર્મ (નું તત્ત્વ)
  • प्रवक्ष्यामि – સારી રીતે કહીશ
  • यत् – જેને
  • ज्ञात्वा – જાણીને
  • मोक्ष्यसे – મુક્ત થઈ જઈશ
  • अशुभात् – અશુભથી, સંસારબંધનથી

અન્વય

किं कर्म किम् अकर्म इति अत्र कवयः अपि मोहिताः । (अतः) तत् कर्म ते प्रवक्ष्यामि यत् ज्ञात्वा (त्वम्) अशुभात् मोक्ष्यसे ।

સમજૂતી

આ શ્લોકથી અધ્યાયનો એક નવો અને ઊંડો પ્રસંગ શરૂ થાય છે — કર્મ અને અકર્મનો વિવેક. ભગવાને હમણાં જ કહ્યું ‘કર્મ કર’, પરંતુ તરત જ ઉમેરે છે કે કર્મનું સાચું સ્વરૂપ સમજવું સહેલું નથી. ‘કિં કર્મ કિમકર્મેતિ કવયોઽપ્યત્ર મોહિતાઃ’ — કર્મ શું અને અકર્મ શું, આ વિષયમાં મોટા મોટા જ્ઞાનીઓ પણ મૂંઝાઈ જાય છે.

સાધારણ દૃષ્ટિએ આ પ્રશ્ન સહેલો લાગે છે — શરીરથી કંઈ કરવું એ કર્મ, અને કંઈ ન કરવું એ અકર્મ. પરંતુ આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે આ જ સાધારણ ધારણા ભ્રમનું કારણ છે. કોઈ વ્યક્તિ શાંત બેઠી હોય, પણ મનમાં ‘હું આરામ કરું છું’નો અહંકાર હોય, તો તે પણ કર્મ જ છે; અને કોઈ જ્ઞાની સક્રિય રહેતાં પણ આત્માને નિષ્ક્રિય જાણતો હોય, તો તેનું કર્મ પણ અકર્મ છે. બાહ્ય ક્રિયાથી કર્મ અને અકર્મનો નિર્ણય થતો નથી.

અર્જુન માટે આ પ્રશ્ન અંગત છે. તે વિચારતો હતો કે યુદ્ધ છોડી દેવું ‘અકર્મ’ છે, તેથી પાપરહિત છે, અને યુદ્ધ કરવું ‘કર્મ’ છે, તેથી પાપમય. ભગવાન અહીં સંકેત આપે છે કે આ વિચાર જ મોહ છે. કર્તવ્યથી ભાગવું પણ એક કર્મ છે, અને ઘણી વાર બંધનકારક કર્મ.

‘યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્’ — જેને જાણીને તું અશુભમાંથી છૂટી જઈશ. ‘અશુભ’નો અર્થ છે સંસારચક્ર, જન્મ-મૃત્યુનું બંધન. ભગવાનનું વચન સ્પષ્ટ છે કે કર્મના સાચા જ્ઞાનથી જ મુક્તિ મળે છે, કર્મના ત્યાગથી નહીં. આગલા શ્લોકોમાં તેઓ આ જ ગહન રહસ્ય ખોલશે.

સંદર્ભ

4.15માં ભગવાને અર્જુનને પ્રાચીન મુમુક્ષુઓની જેમ કર્મ કરવા કહ્યું. અહીં તેઓ જણાવે છે કે કર્મ અને અકર્મનું સાચું જ્ઞાન કઠિન છે, અને તેને સમજાવવાનું વચન આપે છે. આગલા શ્લોક (4.17)માં તેઓ કહે છે કે કર્મ, વિકર્મ અને અકર્મ — ત્રણેયને જાણવા જરૂરી છે.

જીવન-બોધ

બહારથી નિષ્ક્રિય દેખાવું એ જ શાંતિ કે ધર્મ નથી, અને સક્રિય રહેવું એ જ બંધન નથી. દરેક કર્મ પાછળના ભાવ અને જ્ઞાનને સમજવું એ જ સાચા નિર્ણયની ચાવી છે.

મુખ્ય શબ્દો

કર્મ
ક્રિયા; ખાસ કરીને શાસ્ત્રવિહિત કર્તવ્ય
અકર્મ
કર્મનો અભાવ; એવી અવસ્થા જ્યાં કર્મ બંધનકારક ન રહે
કવિ
દૂરદર્શી વિદ્વાન, બુદ્ધિમાન
અશુભ
અમંગળ; અહીં સંસારબંધન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક