ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 15

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ .
kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ॥

અર્થ

આ રીતે (આત્માને અકર્તા અને કર્મને અબંધક) જાણીને પહેલાંના મુમુક્ષુ પુરુષોએ પણ કર્મો કર્યાં હતાં. તેથી તું પણ પૂર્વજો દ્વારા પ્રાચીન કાળથી કરાતાં આવેલાં કર્મ જ કર.

શબ્દાર્થ

  • एवम् – આ રીતે
  • ज्ञात्वा – જાણીને
  • कृतम् – કરાયું
  • कर्म – કર્મ
  • पूर्वैः – પૂર્વજો દ્વારા, પહેલાંના લોકો દ્વારા
  • अपि – પણ
  • मुमुक्षुभिः – મોક્ષની ઇચ્છા રાખનારાઓ દ્વારા
  • कुरु – કર
  • कर्म – કર્મ
  • एव – જ
  • तस्मात् – તેથી
  • त्वम् – તું
  • पूर्वैः – પૂર્વજો દ્વારા
  • पूर्वतरम् – અત્યંત પ્રાચીન કાળથી
  • कृतम् – કરાયેલું

અન્વય

एवं ज्ञात्वा पूर्वैः मुमुक्षुभिः अपि कर्म कृतम् । तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतं कर्म एव कुरु ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે જે તેમને કર્મથી અલિપ્ત જાણે છે, તે પણ કર્મોથી બંધાતો નથી. હવે તેઓ આ સિદ્ધાંતનો વ્યાવહારિક નિષ્કર્ષ અર્જુન સામે મૂકે છે — ‘કુરુ કર્મૈવ’ — કર્મ જ કર. આ શ્લોક અર્જુનની મૂળ સમસ્યાનો સીધો ઉત્તર છે, કારણ કે તે યુદ્ધરૂપી કર્મ છોડીને પલાયન કરવા માગતો હતો.

‘પૂર્વૈરપિ મુમુક્ષુભિઃ’ — પ્રાચીન મુમુક્ષુઓએ પણ આમ જ કર્યું. મુમુક્ષુ એટલે જેના હૃદયમાં મોક્ષની તીવ્ર ઇચ્છા છે. ભગવાન જણાવે છે કે મોક્ષ ઇચ્છનારાઓએ પણ કર્મનો ત્યાગ ન કર્યો, પણ આ જ્ઞાન સાથે કર્મ કર્યું કે આત્મા કર્તા નથી અને ફળની આસક્તિ જ બંધન છે. જનક વગેરે રાજર્ષિઓનું ઉદાહરણ (3.20) અહીં ફરી યાદ અપાવાય છે.

આચાર્ય શંકર આ શ્લોકમાં એક સૂક્ષ્મ ભેદ કરે છે — જો તું હજી આત્મજ્ઞાની નથી, તો ચિત્તશુદ્ધિ માટે કર્મ કર; અને જો તત્ત્વવેત્તા છે, તો લોકસંગ્રહ (સમાજના માર્ગદર્શન) માટે કર્મ કર. બંને સ્થિતિમાં કર્મત્યાગ યોગ્ય નથી. આચાર્ય રામાનુજ અનુસાર અહીં આત્મજ્ઞાનયુક્ત કર્મયોગને જ મુક્તિનું સુગમ સાધન કહ્યું છે.

‘પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્’ — પૂર્વજો દ્વારા અત્યંત પ્રાચીન કાળથી કરાયેલું. આ વાક્ય અધ્યાયના આરંભની પરંપરા (4.1–4.2) સાથે જોડાય છે. ભગવાન કહે છે કે આ માર્ગ નવો નથી, સદાથી ચાલ્યો આવે છે. અર્જુન, તું કોઈ અનોખો પ્રયોગ નથી કરતો, તું એક મહાન પરંપરાને અનુસરી રહ્યો છે.

સંદર્ભ

4.14માં ભગવાને કહ્યું કે જે તેમને કર્મોથી અલિપ્ત જાણે છે, તે બંધાતો નથી. અહીં તેઓ નિષ્કર્ષ આપે છે કે પ્રાચીન મુમુક્ષુઓની જેમ અર્જુને પણ કર્મ કરવું જોઈએ. આગલા શ્લોક (4.16)માં તેઓ કહે છે કે કર્મ શું અને અકર્મ શું, એ વિષયમાં જ્ઞાનીઓ પણ મૂંઝાઈ જાય છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે કર્તવ્ય છોડવું જરૂરી નથી; જરૂરી છે કર્મ પ્રત્યેની દૃષ્ટિ બદલવી. મહાન લોકોએ સંસારમાં રહીને, કર્મ કરતાં જ મુક્તિ મેળવી છે — આપણે પણ પોતાનાં કર્તવ્યોને સાધના બનાવી શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

મુમુક્ષુ
મોક્ષની તીવ્ર ઇચ્છા રાખનાર સાધક
લોકસંગ્રહ
સમાજનું માર્ગદર્શન અને કલ્યાણ
ચિત્તશુદ્ધિ
મનની પવિત્રતા, જે નિષ્કામ કર્મથી પ્રાપ્ત થાય છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક