શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 33

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa .
sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate ॥

અર્થ

હે પરંતપ! દ્રવ્યમય (સામગ્રીથી કરાતા) યજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. હે પાર્થ! સમગ્ર કર્મ, કોઈ અપવાદ વિના, જ્ઞાનમાં જ પૂર્ણપણે સમાપ્ત (પરિણત) થાય છે.

શબ્દાર્થ

श्रेयान् – શ્રેષ્ઠ, વધુ કલ્યાણકારી
द्रव्यमयात् – દ્રવ્ય (સામગ્રી)થી સંપન્ન થતા
यज्ञात् – યજ્ઞ કરતાં
ज्ञानयज्ञः – જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞ
परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર (અર્જુન)
सर्वम् – બધાં
कर्म – કર્મ
अखिलम् – સમગ્ર, કોઈ અપવાદ વિના
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર (અર્જુન)
ज्ञाने – જ્ઞાનમાં
परिसमाप्यते – પૂર્ણપણે સમાપ્ત થાય છે, પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે

અન્વય

(हे) परन्तप, द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः श्रेयान् । (हे) पार्थ, सर्वम् अखिलं कर्म ज्ञाने परिसमाप्यते ।

સમજૂતી

અનેક યજ્ઞોનું વર્ણન કર્યા પછી ભગવાન હવે તેમનું તુલનાત્મક મૂલ્યાંકન કરે છે — ‘શ્રેયાન્દ્રવ્યમયાદ્યજ્ઞાજ્જ્ઞાનયજ્ઞઃ’ — દ્રવ્યમય યજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. ‘દ્રવ્યમય યજ્ઞ’માં એ બધા યજ્ઞો આવે છે જે બાહ્ય સામગ્રી કે બાહ્ય ક્રિયાઓ પર આધારિત છે — વૈદિક અનુષ્ઠાન, દાન, તપ વગેરે. ‘જ્ઞાનયજ્ઞ’ એ છે જેમાં અજ્ઞાન જ આહુતિ બને છે અને આત્મજ્ઞાનના અગ્નિમાં ભસ્મ થાય છે.

જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ કેમ છે? આચાર્ય શંકર તેનું કારણ જણાવે છે — દ્રવ્યયજ્ઞો ફળ ઉત્પન્ન કરે છે, જેમ કે સ્વર્ગ વગેરે, અને તે ફળો નશ્વર હોવાથી ફરી સંસારમાં પાછા લાવે છે. જ્ઞાનયજ્ઞ કોઈ નવું ફળ ઉત્પન્ન કરતો નથી; તે માત્ર અજ્ઞાનને દૂર કરીને આત્માના નિત્યમુક્ત સ્વરૂપને પ્રગટ કરે છે. જે ફળ કોઈ કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે સમાપ્ત પણ થાય છે; જે સદાથી છે, તેનું પ્રગટ થવું ક્યારેય નાશ પામતું નથી.

શ્લોકનો બીજો ભાગ આ શ્રેષ્ઠતાનું વધુ ઊંડું કારણ આપે છે — ‘સર્વં કર્માખિલં પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે’ — સમગ્ર કર્મ જ્ઞાનમાં પૂર્ણપણે સમાઈ જાય છે. આચાર્ય શંકર અહીં છાંદોગ્ય ઉપનિષદનું એક દૃષ્ટાંત આપે છે — જેમ પાસાની રમતમાં સૌથી ઊંચો દાવ (કૃત) જીતતાં તેનાથી નીચેના બધા દાવ તેમાં જ આવી જાય છે, તેમ બધાં શુભ કર્મોનું ફળ જ્ઞાનમાં સમાયેલું છે. જ્ઞાન જ બધી સાધનાઓનું ગંતવ્ય છે; કર્મો તેનાં પગથિયાં છે, જ્ઞાન શિખર છે.

આચાર્ય રામાનુજ અનુસાર પણ જ્ઞાનયજ્ઞ, એટલે કે કર્મયોગમાં રહેલો આત્મજ્ઞાનનો અંશ, દ્રવ્યમય અંશ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, અને બધાં કર્મો પોતાની પરિણતિ આત્મજ્ઞાનમાં પામે છે. અહીં ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ભગવાન કર્મની નિંદા નથી કરતા; તેઓ માત્ર એ બતાવે છે કે કર્મનો અંતિમ ઉદ્દેશ શું છે. જેમ નદીઓ અનેક માર્ગે વહેતી અંતે સમુદ્રમાં મળે છે, તેમ બધા યજ્ઞો અને બધાં શુભ કર્મો અંતે જ્ઞાનમાં જ પૂર્ણતા પામે છે.

આ શ્લોકથી ઉપદેશનો સૂર બદલાય છે. અત્યાર સુધી ભગવાન યજ્ઞોની વાત કરતા હતા; હવે તેઓ જ્ઞાનના મહિમા અને તેની પ્રાપ્તિના માર્ગ પર આવે છે. સ્વાભાવિક પ્રશ્ન છે — આ જ્ઞાન મળે કેવી રીતે? તેનો ઉત્તર આગલો પ્રસિદ્ધ શ્લોક આપે છે.

સંદર્ભ

4.32માં ભગવાને કહ્યું કે બધા યજ્ઞો વેદમાં વર્ણવાયેલા અને કર્મથી ઉત્પન્ન છે, અને આ જાણવાથી મુક્તિ મળે છે. અહીં તેઓ જ્ઞાનયજ્ઞને દ્રવ્યયજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ જણાવે છે, કારણ કે બધાં કર્મો જ્ઞાનમાં જ પૂર્ણતા પામે છે. આગલા શ્લોક (4.34)માં તેઓ જણાવે છે કે આ જ્ઞાન તત્ત્વદર્શી ગુરુ પાસે પ્રણિપાત, પ્રશ્ન અને સેવા દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.

જીવન-બોધ

પૂજા, દાન અને સેવા જરૂરી છે, પણ તેમનો અંતિમ ઉદ્દેશ અંદરની સમજ અને જાગૃતિ છે. પોતાનાં કર્મોને માત્ર ગણતરી કે દેખાડા સુધી સીમિત ન રાખો; પૂછતા રહો કે આ મને કયા સત્ય તરફ લઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

દ્રવ્યમય યજ્ઞ: બાહ્ય સામગ્રી અને ક્રિયાઓથી કરાતો યજ્ઞ
જ્ઞાનયજ્ઞ: આત્મજ્ઞાનનો યજ્ઞ, જેમાં અજ્ઞાનની આહુતિ થાય છે
પરિસમાપ્તિ: પૂર્ણ સમાપન; અંતિમ પરિણતિ અને પરાકાષ્ઠા