શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 37

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yathaidhāṃsi samiddho.agnirbhasmasātkurute.arjuna .
jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā ॥

અર્થ

હે અર્જુન! જેમ સારી રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિ ઇંધણને બાળીને ભસ્મ કરી દે છે, તેમ જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ સમગ્ર કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે.

શબ્દાર્થ

यथा – જેમ
एधांसि – ઇંધણને, લાકડાંને
समिद्धः – સારી રીતે પ્રજ્વલિત
अग्निः – અગ્નિ
भस्मसात् – ભસ્મ, રાખ
कुरुते – કરી દે છે
अर्जुन – હે અર્જુન
ज्ञानाग्निः – જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ
सर्वकर्माणि – સમગ્ર કર્મોને
तथा – તેમ જ

અન્વય

(हे) अर्जुन, यथा समिद्धः अग्निः एधांसि भस्मसात् कुरुते, तथा ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને જ્ઞાનને નૌકા કહી હતી, જે પાપસમુદ્રથી પાર કરાવે છે. હવે તેઓ એક બીજું, વધુ પ્રબળ દૃષ્ટાંત આપે છે — અગ્નિનું. નૌકા માત્ર પાર કરાવે છે, પણ અગ્નિ જેને સ્પર્શે છે, તેનું સ્વરૂપ જ બદલી નાખે છે. ‘યથૈધાંસિ સમિદ્ધોઽગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતે’ — જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ ઇંધણને ભસ્મ કરી દે છે, ‘જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથા’ — તેમ જ્ઞાનનો અગ્નિ બધાં કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે.

‘સમિદ્ધઃ’ શબ્દ પર ધ્યાન આપો — સારી રીતે પ્રજ્વલિત. મંદ અગ્નિ ભીનાં લાકડાંમાંથી માત્ર ધુમાડો કાઢે છે, બાળી શકતો નથી; પણ તેજ અગ્નિ બધું ભસ્મ કરી દે છે. એ જ રીતે સાંભળેલું-વાંચેલું, અધૂરું જ્ઞાન કર્મોને બાળી શકતું નથી; માત્ર દૃઢ, સાક્ષાત્ અનુભવેલું આત્મજ્ઞાન જ આ કાર્ય કરે છે. આ જ વાત 4.19માં ‘જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણમ્’ કહીને સંકેતિત થઈ હતી.

શાસ્ત્રોમાં કર્મોના ત્રણ પ્રકાર કહ્યા છે — સંચિત (પૂર્વજન્મોનાં સંચિત કર્મો જે હજી ફળ આપવા લાગ્યાં નથી), ક્રિયમાણ કે આગામી (વર્તમાનમાં થતાં કર્મો, જે ભવિષ્યમાં ફળ આપશે), અને પ્રારબ્ધ (એ કર્મો જેનું ફળ આ શરીરરૂપે શરૂ થઈ ચૂક્યું છે). આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્ઞાનનો અગ્નિ સંચિત અને આગામી કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે, પરંતુ પ્રારબ્ધ કર્મ, જેણે આ શરીર આપ્યું છે, ભોગવવાથી જ સમાપ્ત થાય છે — જેમ છૂટેલું બાણ પોતાનો વેગ પૂરો થાય ત્યાં સુધી ચાલતું રહે છે. તેથી જ જ્ઞાનીનું શરીર જ્ઞાન થયા પછી પણ થોડો સમય ટકી રહે છે.

ઉપનિષદોમાં પણ આ સત્યનાં સુંદર દૃષ્ટાંતો છે — જેમ બરુના રૂનો પૂમડો અગ્નિમાં નાખતાં જ બળી જાય છે, અને જેમ કમળના પાન પર પાણી ટકતું નથી, તેમ બ્રહ્મજ્ઞાનીને કર્મો સ્પર્શતાં નથી. આચાર્ય રામાનુજ અનુસાર પણ આત્મજ્ઞાન અનાદિ કાળથી સંચિત કર્મોના ઢગલાનો નાશ કરે છે.

આ શ્લોકનો વ્યવહારુ સંદેશ એ છે કે આપણે આપણા ભૂતકાળના કેદી નથી. કર્મોનું બંધન ‘હું કરનાર છું’ એ અજ્ઞાન પર ટકેલું છે; જ્યારે આ અજ્ઞાન મટે છે, ત્યારે કર્મોની બાંધનારી શક્તિ પણ મટી જાય છે.

સંદર્ભ

4.36માં ભગવાને જ્ઞાનને નૌકા કહી જે સૌથી મોટા પાપીને પણ પાપસાગરથી પાર કરાવે છે. અહીં તેઓ અગ્નિના દૃષ્ટાંતથી જણાવે છે કે જ્ઞાનાગ્નિ બધાં કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે. આગલા શ્લોક (4.38)માં તેઓ ઘોષણા કરે છે કે આ સંસારમાં જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કરનારું કંઈ જ નથી.

જીવન-બોધ

અધૂરી સમજ આદતો અને જૂના સંસ્કારોને બદલી શકતી નથી; ઊંડી અને અનુભવમાંથી જન્મેલી સમજ જ તેમને બાળી શકે છે. જ્ઞાનને માત્ર સાંભળવા-વાંચવા સુધી સીમિત ન રાખો, તેના પર મનન કરો અને તેને જીવનમાં ઉતારો, જેથી તે ખરેખર ‘પ્રજ્વલિત અગ્નિ’ બની શકે.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાનાગ્નિ: જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ, જે કર્મબંધનને ભસ્મ કરે છે
સંચિત કર્મ: પૂર્વજન્મોનાં સંચિત કર્મો, જેનું ફળ હજી બાકી છે
પ્રારબ્ધ કર્મ: એ કર્મો જેનું ફળ વર્તમાન શરીરરૂપે શરૂ થઈ ચૂક્યું છે
સમિદ્ધ: સારી રીતે પ્રજ્વલિત, તેજીથી બળતો