શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 38

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate .
tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati ॥

અર્થ

આ સંસારમાં જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કરનારું નિઃસંદેહ કંઈ જ નથી. યોગ દ્વારા સારી રીતે સિદ્ધ (શુદ્ધચિત્ત) થયેલો પુરુષ તે જ્ઞાનને સમય આવતાં પોતે જ પોતાની અંદર, પોતાના આત્મામાં પ્રાપ્ત કરી લે છે.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
हि – નિઃસંદેહ, નિશ્ચિત રીતે
ज्ञानेन – જ્ઞાનના
सदृशम् – સમાન
पवित्रम् – પવિત્ર કરનારું, શુદ્ધ કરનારું
इह – અહીં, આ સંસારમાં
विद्यते – છે, વિદ્યમાન છે
तत् – તે (જ્ઞાન)ને
स्वयम् – પોતે, આપમેળે
योगसंसिद्धः – કર્મયોગ અને ધ્યાનયોગ દ્વારા પૂર્ણપણે સિદ્ધ (યોગ્ય) થયેલો
कालेन – સમય જતાં, યથાસમયે
आत्मनि – પોતાના આત્મામાં, પોતાની અંદર
विन्दति – પ્રાપ્ત કરે છે, અનુભવે છે

અન્વય

इह ज्ञानेन सदृशं पवित्रं न हि विद्यते । योगसंसिद्धः (पुरुषः) कालेन तत् स्वयम् आत्मनि विन्दति ।

સમજૂતી

જ્ઞાનના મહિમાનું વર્ણન આ શ્લોકમાં પોતાના શિખરે પહોંચે છે. પાછલા બે શ્લોકોમાં ભગવાને જ્ઞાનને નૌકા અને અગ્નિ કહ્યું હતું; હવે તેઓ એક વ્યાપક ઘોષણા કરે છે — ‘ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં પવિત્રમિહ વિદ્યતે’ — આ સંસારમાં જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કરનારું નિશ્ચિત રીતે કંઈ જ નથી. ‘હિ’ શબ્દ આ કથનની નિશ્ચિતતા પર મહોર મારે છે.

ભારતીય પરંપરામાં પવિત્ર કરનારાં અનેક સાધનો મનાયાં છે — ગંગાસ્નાન, તીર્થયાત્રા, તપ, જપ, યજ્ઞ, દાન. આ બધાં પોતપોતાના સ્થાને મૂલ્યવાન છે અને મનને શુદ્ધ કરે છે. પરંતુ તેમની શુદ્ધિ એક મર્યાદા સુધી જાય છે; તે મનના ઉપરના મેલને ધૂએ છે, પણ બધા દોષોના મૂળ — અજ્ઞાન — ને મટાડતાં નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જ્ઞાન જ એવું પવિત્ર કરનારું છે જે પાપ અને તેના કારણ, બંનેનો સમૂળ નાશ કરે છે. જ્યાં બીજાં સાધનો પાંદડાં છાંટે છે, ત્યાં જ્ઞાન મૂળ ઉખેડી નાખે છે. તેથી જ્ઞાનને ‘પવિત્રોમાં પવિત્ર’ કહ્યું છે.

તો શું આ જ્ઞાન કોઈને પણ તરત મળી જાય છે? શ્લોકનો બીજો ભાગ તેનો ઉત્તર આપે છે — ‘તત્સ્વયં યોગસંસિદ્ધઃ કાલેનાત્મનિ વિન્દતિ’. અહીં ત્રણ મહત્ત્વના શબ્દો છે. પહેલો છે ‘યોગસંસિદ્ધઃ’ — જે યોગથી પૂરેપૂરો તૈયાર થયો હોય. આચાર્ય શંકર અનુસાર અહીં યોગનો અર્થ કર્મયોગ અને સમાધિયોગ છે, જેનાથી ચિત્ત શુદ્ધ અને એકાગ્ર થઈને જ્ઞાનનું પાત્ર બને છે. આચાર્ય રામાનુજ પણ અહીં અગાઉ કહેલા કર્મયોગ તરફ સંકેત જુએ છે, જેના અભ્યાસથી આત્મજ્ઞાન આપમેળે પ્રગટ થાય છે.

બીજો શબ્દ છે ‘કાલેન’ — સમય જતાં. આધ્યાત્મિક વિકાસ ઉતાવળમાં થતો નથી. જેમ ખેડૂત બીજ વાવીને, પાણી પાઈને ધીરજથી પાકની રાહ જુએ છે, તેમ સાધકે સતત અભ્યાસ સાથે ધીરજ રાખવી પડે છે. ફળ અવશ્ય આવે છે, પણ યોગ્ય સમયે. આ શબ્દ દરેક સાધક માટે આશ્વાસન પણ છે અને ધીરજનું શિક્ષણ પણ.

ત્રીજો છે ‘સ્વયમ્ આત્મનિ વિન્દતિ’ — તે તેને પોતે, પોતાની અંદર પામે છે. આ અત્યંત સુંદર વાત છે. 4.34માં ભગવાને કહ્યું હતું કે ગુરુ જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપશે; હવે તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે એ ઉપદેશની અંતિમ પરિણતિ સાધકના પોતાના અનુભવમાં થાય છે. જ્ઞાન કોઈ બાહ્ય વસ્તુ નથી જે બીજાના હાથે અપાય; ગુરુ માર્ગ બતાવે છે, આવરણ દૂર કરવામાં મદદ કરે છે, પણ સત્યનો સાક્ષાત્કાર સાધકને પોતાના જ હૃદયમાં થાય છે — કારણ કે એ સત્ય સદાથી ત્યાં જ હતું. આ જ ગુરુકૃપા અને આત્મપ્રયત્નનો સુંદર સમન્વય છે.

સંદર્ભ

4.37માં ભગવાને જણાવ્યું કે જ્ઞાનાગ્નિ બધાં કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે. અહીં તેઓ ઘોષણા કરે છે કે જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કરનારું કંઈ નથી, અને યોગથી તૈયાર થયેલો સાધક તેને સમય જતાં પોતાની અંદર જ પ્રાપ્ત કરે છે. આગલા શ્લોક (4.39)માં તેઓ જણાવે છે કે આ જ્ઞાન કોને મળે છે — શ્રદ્ધાવાન, તત્પર અને જિતેન્દ્રિય પુરુષને.

જીવન-બોધ

બાહ્ય પવિત્રતાનાં સાધનો સારાં છે, પણ સાચી શુદ્ધિ અંદરની સમજથી આવે છે. આધ્યાત્મિક માર્ગ પર ઉતાવળ ન કરો — સતત અભ્યાસ અને ધીરજ રાખો; જે સત્ય તમે શોધો છો, તે સમય આવતાં તમારી પોતાની અંદર જ પ્રગટ થશે.

મુખ્ય શબ્દો

પવિત્ર: શુદ્ધ કરનારું; જ્ઞાન બધાં પવિત્ર કરનારાંમાં શ્રેષ્ઠ છે
યોગસંસિદ્ધ: કર્મયોગ અને ધ્યાનયોગથી શુદ્ધ અને યોગ્ય બનેલો સાધક
કાલેન: સમય જતાં; ધીરજભરી સાધના પછી યથાસમયે
આત્મનિ વિન્દતિ: પોતાની અંદર જ, આત્મામાં જ્ઞાનનો અનુભવ કરવો