ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 9

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ .
tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so.arjuna ॥

અર્થ

હે અર્જુન! મારો જન્મ અને કર્મ દિવ્ય છે — આ રીતે જે મનુષ્ય તેને તત્ત્વથી જાણી લે છે, તે શરીર છોડ્યા પછી ફરી જન્મ લેતો નથી, પરંતુ મને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

  • जन्म – જન્મ, પ્રાગટ્ય
  • कर्म – કર્મ, લીલા
  • च – અને
  • मे – મારાં
  • दिव्यम् – દિવ્ય, અલૌકિક, અપ્રાકૃત
  • एवम् – આ રીતે
  • यः – જે
  • वेत्ति – જાણે છે
  • तत्त्वतः – તત્ત્વથી, યથાર્થ રૂપે
  • त्यक्त्वा – ત્યાગીને
  • देहम् – શરીરને
  • पुनः – ફરી
  • जन्म – જન્મને
  • न – નહીં
  • एति – પ્રાપ્ત થાય છે
  • माम् – મને
  • एति – પ્રાપ્ત થાય છે
  • सः – તે
  • अर्जुन – હે અર્જુન

અન્વય

अर्जुन, मे जन्म कर्म च दिव्यम्, एवं यः तत्त्वतः वेत्ति, सः देहं त्यक्त्वा पुनः जन्म न एति, (सः) माम् एति ।

સમજૂતી

અવતારનું રહસ્ય જણાવ્યા પછી ભગવાન હવે તેને જાણવાનું ફળ બતાવે છે, અને તે ફળ અત્યંત મહાન છે — મોક્ષ. ‘જન્મ કર્મ ચ મે દિવ્યમ્’ — મારો જન્મ અને મારાં કર્મ દિવ્ય છે. ‘દિવ્ય’નો અર્થ છે અલૌકિક, અપ્રાકૃત — જે સામાન્ય જીવોના જન્મ-કર્મની જેમ કર્મબંધનથી ઉત્પન્ન થતું નથી અને બંધન પણ પેદા કરતું નથી.

ભગવાનનો જન્મ દિવ્ય કેમ છે? કારણ કે તે કર્મના ફળરૂપે નહીં, સ્વેચ્છા અને કરુણાથી થાય છે; તેઓ જન્મ લઈને પણ પોતાની ઈશ્વરતા, સર્વજ્ઞતા અને પૂર્ણતા ગુમાવતા નથી. તેમનાં કર્મ દિવ્ય કેમ છે? કારણ કે તે કોઈ સ્વાર્થ, કામના કે અહંકારથી પ્રેરિત નથી — તે માત્ર લોકકલ્યાણ અને ધર્મના રક્ષણ માટે હોય છે, અને તેમને બાંધી શકતાં નથી. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાનનું દિવ્ય શરીર પણ પ્રાકૃત તત્ત્વોથી બનેલું નથી, તે તેમના પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપનો જ પ્રકાશ છે.

‘તત્ત્વતઃ’ — તત્ત્વથી જાણવું. અહીં માત્ર કથાઓ સાંભળી લેવી કે ઉપરછલ્લી માહિતી પૂરતી નથી. તત્ત્વથી જાણવું એટલે ઊંડાણથી એ અનુભવવું કે જે શ્રીકૃષ્ણ રૂપે દેખાય છે, તેઓ વાસ્તવમાં અજન્મા, અવિનાશી પરમેશ્વર છે. આચાર્ય શંકરની દૃષ્ટિએ આ જ્ઞાન અંતે એ બોધ સુધી લઈ જાય છે કે ઈશ્વર જ એકમાત્ર સત્ય છે અને જન્મ-કર્મ માયાકૃત પ્રતીતિ માત્ર છે; જે આ જાણે છે તે પોતાને પણ કર્મ અને જન્મથી અસંગ જાણવા લાગે છે.

‘ત્યક્ત્વા દેહં પુનર્જન્મ નૈતિ મામેતિ’ — તે દેહ છોડ્યા પછી પુનર્જન્મ પામતો નથી, મને પ્રાપ્ત થાય છે. આ કેવી રીતે? જે ભગવાનના દિવ્ય સ્વરૂપને સાચે જ જાણી લે છે, તેનું મન સ્વાભાવિક રીતે તેમનામાં જ લાગી જાય છે; તેની શ્રદ્ધા, પ્રેમ અને સમર્પણ પૂર્ણ થઈ જાય છે. જે મનમાં ભગવાન વસી જાય, ત્યાં સંસારની આસક્તિ ટકતી નથી, અને આસક્તિ વિના પુનર્જન્મનું કારણ જ રહેતું નથી.

આ શ્લોક બતાવે છે કે ભગવાનની લીલાઓનું શ્રવણ અને ચિંતન માત્ર મનોરંજન નથી, મુક્તિનું સાધન છે — શરત એટલી કે તેને તત્ત્વદૃષ્ટિથી, શ્રદ્ધા અને વિવેક સાથે સમજવામાં આવે. ભક્તિપરંપરાઓમાં ભગવાનની કથાનું આટલું મહત્વ આ જ કારણે છે.

સંદર્ભ

4.7–4.8માં ભગવાને જણાવ્યું કે તેઓ ક્યારે અને શા માટે અવતાર લે છે. અહીં તેઓ કહે છે કે તેમના દિવ્ય જન્મ-કર્મને તત્ત્વથી જાણનાર મુક્ત થઈ જાય છે. આગલા શ્લોક (4.10)માં તેઓ જણાવે છે કે આ જ માર્ગે પહેલાં પણ ઘણા લોકો તેમના સ્વરૂપને પામ્યા છે.

જીવન-બોધ

ભગવાનની કથાઓને માત્ર વાર્તા ન સમજો, પણ તેની પાછળ છુપાયેલા તત્ત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો. જ્યારે ઈશ્વરની દિવ્યતા હૃદયમાં ઊતરે છે, ત્યારે સંસારની આસક્તિ આપમેળે ઢીલી પડવા લાગે છે.

મુખ્ય શબ્દો

દિવ્ય
અલૌકિક, અપ્રાકૃત, કર્મબંધનથી રહિત
તત્ત્વતઃ
યથાર્થ રૂપે, ઊંડા અનુભવપૂર્વક
પુનર્જન્મ
મૃત્યુ પછી ફરી જન્મ લેવો
મોક્ષ
જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ, ભગવાનની પ્રાપ્તિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક