શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 24

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam .
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ॥

અર્થ

અર્પણ (આહુતિ આપવાનું સાધન, જેમ કે સ્રુવા) બ્રહ્મ છે, હવિ (આહુતિનું દ્રવ્ય) બ્રહ્મ છે, બ્રહ્મરૂપ કર્તા દ્વારા બ્રહ્મરૂપ અગ્નિમાં જે આહુતિ અપાઈ — તે ક્રિયા પણ બ્રહ્મ જ છે. આ રીતે જેનું ચિત્ત કર્મમાં બ્રહ્મભાવથી સમાહિત છે, તેના દ્વારા પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય ફળ પણ બ્રહ્મ જ છે.

શબ્દાર્થ

ब्रह्म – બ્રહ્મ, પરમ સત્ય
अर्पणम् – અર્પણનું સાધન (સ્રુવા વગેરે) અથવા અર્પણની ક્રિયા
हविः – આહુતિનું દ્રવ્ય (ઘી, અન્ન વગેરે)
ब्रह्माग्नौ – બ્રહ્મરૂપ અગ્નિમાં
ब्रह्मणा – બ્રહ્મરૂપ કર્તા દ્વારા
हुतम् – હોમાયેલું, આહુતિ અપાયેલું
एव – જ
तेन – તેના દ્વારા
गन्तव्यम् – પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય, પહોંચવાનું લક્ષ્ય
ब्रह्मकर्मसमाधिना – જેનું ચિત્ત બ્રહ્મરૂપ કર્મમાં સમાહિત (એકાગ્ર) છે, તેના દ્વારા

અન્વય

अर्पणं ब्रह्म, हविः ब्रह्म, ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् (अपि ब्रह्म एव); ब्रह्मकर्मसमाधिना तेन ब्रह्म एव गन्तव्यम् ।

સમજૂતી

આ ગીતાના સૌથી પ્રસિદ્ધ શ્લોકોમાંનો એક છે; ભારતનાં અનેક ઘરો અને આશ્રમોમાં ભોજન પહેલાં તેનો પાઠ થાય છે. પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે યજ્ઞ માટે કર્મ કરનાર જ્ઞાનીનાં બધાં કર્મો વિલીન થઈ જાય છે. અહીં તેઓ કારણ જણાવે છે — જ્ઞાનીની દૃષ્ટિમાં યજ્ઞનાં બધાં અંગો બ્રહ્મ જ છે, તેથી ત્યાં ‘હું કરું છું, આ મારું છે, આ ફળ મને મળશે’ — એવાં બંધનો માટે કોઈ સ્થાન બચતું નથી.

વૈદિક યજ્ઞનાં પાંચ મુખ્ય અંગો હોય છે — અર્પણનું સાધન (સ્રુવા કે કડછી), હવિ (આહુતિનું દ્રવ્ય), અગ્નિ, આહુતિ આપનાર કર્તા, અને યજ્ઞનું ફળ. ભગવાન એક પછી એક બધાંને બ્રહ્મ કહે છે. ‘બ્રહ્માર્પણમ્’ — સાધન બ્રહ્મ છે; ‘બ્રહ્મ હવિઃ’ — દ્રવ્ય બ્રહ્મ છે; ‘બ્રહ્માગ્નૌ’ — અગ્નિ બ્રહ્મ છે; ‘બ્રહ્મણા હુતમ્’ — કર્તા અને આહુતિની ક્રિયા પણ બ્રહ્મ છે; અને ‘બ્રહ્મૈવ તેન ગન્તવ્યમ્’ — તેનું લક્ષ્ય પણ બ્રહ્મ જ છે.

આચાર્ય શંકરના અદ્વૈત દૃષ્ટિકોણમાં આનો અર્થ છે કે જ્ઞાની કર્મના બધા કારકોને બ્રહ્મથી ભિન્ન જોતો નથી, જેમ છીપમાં ચાંદીનો ભ્રમ દૂર થયા પછી માણસ માત્ર છીપ જ જુએ છે. જ્યારે કર્તા, કર્મ, સાધન અને ફળનો ભેદ જ મટી જાય, ત્યારે તે કર્મ ‘કર્મ’ જ રહેતું નથી — તે જ્ઞાનમાં વિલીન થઈ જાય છે. આચાર્ય રામાનુજ અનુસાર સમગ્ર જગત બ્રહ્મનું શરીર છે અને બ્રહ્મથી વ્યાપ્ત છે; તેથી કર્મયોગી દરેક કર્મને બ્રહ્મમય સમજીને કરે છે અને આ ભાવથી આત્મસાક્ષાત્કાર તરફ આગળ વધે છે. આચાર્ય મધ્વ આમાં એ ભાવ જુએ છે કે બધું બ્રહ્મ (ભગવાન)ને અધીન છે અને તેમની જ શક્તિથી ચાલે છે.

‘બ્રહ્મકર્મસમાધિના’ — જેનું ચિત્ત કર્મ કરતી વખતે પણ બ્રહ્મમાં સમાહિત છે. અહીં ‘સમાધિ’નો અર્થ આંખો બંધ કરીને બેસવું નથી, પણ કર્મની વચ્ચે પણ ચેતનાનું બ્રહ્મમાં એકાગ્ર રહેવું છે. આ જ કર્મ અને જ્ઞાનનો અદ્ભુત સંગમ છે — હાથ કામ કરે છે, પણ દૃષ્ટિ સત્ય પર ટકેલી રહે છે.

વ્યવહારુ જીવનમાં આ શ્લોકનો અર્થ છે કે કોઈ પણ કર્મ નાનું કે સાધારણ નથી. રસોઈ બનાવવી, જમવું, ભણાવવું, વેપાર કરવો — જો તેમને એ ભાવથી કરવામાં આવે કે બધું એ જ પરમ સત્યનું રૂપ છે, તો સામાન્ય દિનચર્યા પણ પૂજા બની જાય છે. ભોજન પહેલાં આ શ્લોકનો પાઠ એ જ દૃષ્ટિ જગાડવાનો સુંદર ઉપાય છે.

સંદર્ભ

4.23માં ભગવાને જણાવ્યું કે યજ્ઞ માટે કર્મ કરનાર મુક્ત પુરુષનાં બધાં કર્મો વિલીન થઈ જાય છે. આ શ્લોકમાં તેઓ તેનું કારણ — જ્ઞાનીની બ્રહ્મદૃષ્ટિ — જણાવે છે, જે સર્વશ્રેષ્ઠ યજ્ઞ છે. આગલા શ્લોક (4.25)થી ભગવાન જુદા જુદા સાધકો દ્વારા કરાતા અનેક પ્રકારના યજ્ઞોનું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

પોતાનું દરેક કાર્ય પરમ સત્યને અર્પણના ભાવથી કરો — ત્યારે સાધારણ કામ પણ સાધના બની જાય છે. ભોજન જેવા રોજના કાર્ય પહેલાં એક ક્ષણ થોભીને કૃતજ્ઞતા અને અર્પણનો ભાવ જગાડવો, આખા દિવસને પવિત્ર બનાવી શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

બ્રહ્માર્પણ: અર્પણનું સાધન અને ક્રિયા પણ બ્રહ્મ છે — આ દૃષ્ટિ
હવિ: યજ્ઞમાં અગ્નિને અર્પણ કરાતું દ્રવ્ય
બ્રહ્મકર્મસમાધિ: કર્મ કરતાં પણ ચિત્તનું બ્રહ્મમાં એકાગ્ર રહેવું
ગન્તવ્ય: પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય લક્ષ્ય; અહીં સ્વયં બ્રહ્મ