શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 12

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ .
kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ॥

અર્થ

આ લોકમાં કર્મોના ફળની સિદ્ધિ ઇચ્છનારા લોકો દેવતાઓની પૂજા કરે છે, કારણ કે મનુષ્યલોકમાં કર્મથી ઉત્પન્ન થતી સિદ્ધિ શીઘ્ર જ પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

काङ्क्षन्तः – ઇચ્છતા, ઇચ્છા રાખતા
कर्मणाम् – કર્મોની
सिद्धिम् – સિદ્ધિ, સફળતા, ફળ
यजन्ते – પૂજા કરે છે, યજ્ઞ કરે છે
इह – આ લોકમાં
देवताः – દેવતાઓની
क्षिप्रम् – શીઘ્ર
हि – કારણ કે
मानुषे – મનુષ્યના
लोके – લોકમાં
सिद्धिः – સિદ્ધિ, ફળ
भवति – થાય છે
कर्मजा – કર્મથી ઉત્પન્ન થતી

અન્વય

इह कर्मणां सिद्धिं काङ्क्षन्तः देवताः यजन्ते; हि मानुषे लोके कर्मजा सिद्धिः क्षिप्रं भवति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે બધા માર્ગો અંતે તેમની તરફ જ જાય છે. ત્યારે પ્રશ્ન ઊઠે છે — જો એમ હોય, તો મોટા ભાગના લોકો સીધા પરમેશ્વર તરફ કેમ વળતા નથી, અને વિવિધ દેવતાઓની પૂજા કેમ કરે છે? આ શ્લોકમાં ભગવાન માનવસ્વભાવનું વાસ્તવિક ચિત્ર રજૂ કરે છે.

‘કાઙ્ક્ષન્તઃ કર્મણાં સિદ્ધિમ્’ — લોકો કર્મોની સફળતા ઇચ્છે છે — ધન, આરોગ્ય, સંતાન, પદ, વિજય. આ ઇચ્છાઓની પૂર્તિ માટે તેઓ એ દેવતાઓની આરાધના કરે છે જેમને આ વિશિષ્ટ ફળોના અધિષ્ઠાતા માનવામાં આવે છે. ત્રીજા અધ્યાય (3.11–3.12)માં પણ યજ્ઞ દ્વારા દેવતાઓ અને મનુષ્યોના પરસ્પર સહયોગની વાત કહેવાઈ હતી.

‘ક્ષિપ્રં હિ માનુષે લોકે સિદ્ધિર્ભવતિ કર્મજા’ — કારણ કે મનુષ્યલોકમાં કર્મનું ફળ જલદી મળે છે. આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે આ મનુષ્યલોક કર્મભૂમિ છે, જ્યાં વર્ણ-આશ્રમ પ્રમાણે કરેલાં કર્મોનું ફળ જલદી દેખાય છે. તેનાથી વિપરીત જ્ઞાનનું ફળ — મોક્ષ — કઠિન અને ધીરજથી સાધ્ય છે, કારણ કે તેના માટે ઇન્દ્રિયસંયમ, વૈરાગ્ય અને ઊંડી સાધના જોઈએ. તેથી મોટા ભાગના લોકો તાત્કાલિક ફળ આપનારો માર્ગ પસંદ કરે છે.

ભગવાન અહીં આ લોકોની નિંદા નથી કરતા, માત્ર વાસ્તવિકતા જણાવે છે. પરંતુ સંકેત સ્પષ્ટ છે — કર્મથી ઉત્પન્ન સિદ્ધિ જલદી તો મળે છે, પણ તે ક્ષણિક છે. જે બુદ્ધિમાન છે, તે ક્ષણિક ફળોથી સંતુષ્ટ ન થતાં એ અવિનાશી લક્ષ્ય તરફ આગળ વધે છે જેનું વર્ણન આ અધ્યાયની શરૂઆતથી થઈ રહ્યું છે.

સંદર્ભ

4.11માં ભગવાને કહ્યું કે તેઓ બધાને તેમના ભાવ પ્રમાણે ફળ આપે છે અને બધા તેમના જ માર્ગે ચાલે છે. અહીં તેઓ જણાવે છે કે મોટા ભાગના લોકો જલદી ફળ માટે દેવતાઓની પૂજા કેમ કરે છે. આગલા શ્લોક (4.13)માં તેઓ જણાવે છે કે મનુષ્યોના ગુણ-કર્મના આધારે સમાજની ચાર વર્ણની વ્યવસ્થા પણ તેમની જ રચના છે.

જીવન-બોધ

તાત્કાલિક ફળનું આકર્ષણ સ્વાભાવિક છે, પરંતુ જે જલદી મળે છે તે ઘણી વાર જલદી ચાલ્યું પણ જાય છે. જીવનમાં નાની સફળતાઓની સાથે એ સ્થાયી લક્ષ્યને પણ ન ભૂલો જે સાચી શાંતિ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સિદ્ધિ: સફળતા, કર્મનું ફળ
દેવતા: વિશિષ્ટ શક્તિઓ અને ફળોના અધિષ્ઠાતા દિવ્ય પ્રાણીઓ
કર્મભૂમિ: મનુષ્યલોક, જ્યાં કર્મ કરવાનો અને તેનું ફળ પામવાનો અવસર છે