શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 31

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam .
nāyaṃ loko.astyayajñasya kuto.anyaḥ kurusattama ॥

અર્થ

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! યજ્ઞ પછી બચેલા અમૃતરૂપી અન્નનો ભોગ કરનારા સનાતન બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે. જે યજ્ઞ કરતો નથી, તેના માટે આ લોક પણ સુખદાયી નથી, તો પછી પરલોક ક્યાંથી હોય?

શબ્દાર્થ

यज्ञशिष्टामृतभुजः – યજ્ઞથી બચેલા અમૃત(રૂપી અન્ન)ને ભોગવનારા
यान्ति – પ્રાપ્ત થાય છે
ब्रह्म – બ્રહ્મને
सनातनम् – સનાતન, નિત્ય
न – નહીં
अयम् – આ
लोकः – લોક, સંસાર
अस्ति – છે
अयज्ञस्य – યજ્ઞ ન કરનારનો
कुतः – કેવી રીતે, ક્યાંથી
अन्यः – બીજો (પરલોક)
कुरुसत्तम – હે કુરુવંશમાં શ્રેષ્ઠ (અર્જુન)

અન્વય

(हे) कुरुसत्तम, यज्ञशिष्टामृतभुजः सनातनं ब्रह्म यान्ति । अयज्ञस्य अयं लोकः (अपि) न अस्ति, अन्यः (लोकः) कुतः ?

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે યજ્ઞ કરનારા બધાનાં પાપો નાશ પામે છે. હવે તેઓ યજ્ઞના ફળનો વધુ વિસ્તાર કરે છે. ‘યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજઃ’ — જે યજ્ઞ પછી બચેલો ભાગ ગ્રહણ કરે છે, તે તેમના માટે અમૃત છે. આ વિચાર ત્રીજા અધ્યાય (3.13) સાથે જોડાય છે, જ્યાં ભગવાને કહ્યું હતું કે યજ્ઞના શેષ અન્નને ખાનારા સજ્જનો બધાં પાપોથી મુક્ત થાય છે, અને જે માત્ર પોતાના માટે રાંધે છે, તે પાપ જ ખાય છે.

‘યજ્ઞશિષ્ટ’ને ‘અમૃત’ કેમ કહ્યું? કારણ કે જે ભોજન, ધન કે સુખ પહેલાં બીજાઓ, દેવતાઓ અને સમાજ પ્રત્યેનું કર્તવ્ય નિભાવીને પ્રાપ્ત થાય છે, તે મનને બાંધતું નથી, પણ પોષે છે. આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે યજ્ઞ કરીને, શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે બચેલા અન્નનું સેવન કરનારા સાધકો, ચિત્તશુદ્ધિ અને જ્ઞાન દ્વારા, સમય જતાં સનાતન બ્રહ્મને પામે છે. આચાર્ય રામાનુજ પણ અહીં યજ્ઞને આત્મસાક્ષાત્કારનું સાધન માને છે.

તેનાથી ઊલટું ભગવાન દૃઢતાથી કહે છે — ‘નાયં લોકોઽસ્ત્યયજ્ઞસ્ય કુતોઽન્યઃ’ — જે કોઈ યજ્ઞ કરતો નથી, તેના માટે આ લોક પણ નથી, તો પરલોક ક્યાંથી હોય? તેનો અર્થ છે કે સંપૂર્ણપણે સ્વાર્થમાં ડૂબેલું જીવન આ સંસારમાં પણ સાચું સુખ અને સન્માન પામતું નથી. સમાજ, કુટુંબ અને પ્રકૃતિ — બધું પરસ્પર આપ-લેના યજ્ઞચક્ર પર ટકેલું છે; જે માત્ર લે છે અને કંઈ આપતો નથી, તે આ ચક્રથી કપાઈ જાય છે.

અર્જુનને ‘કુરુસત્તમ’ — કુરુવંશમાં શ્રેષ્ઠ — કહીને ભગવાન તેને તેની કુળપરંપરાનું સ્મરણ કરાવે છે. એક શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિય માટે ધર્મયુદ્ધ પણ યજ્ઞ જ છે, જેને નિઃસ્વાર્થ ભાવથી કરવું તેનું કર્તવ્ય છે.

સંદર્ભ

4.30માં ભગવાને યજ્ઞોની યાદી પૂરી કરી અને કહ્યું કે બધા યજ્ઞકર્તાઓ પાપરહિત થાય છે. અહીં તેઓ જણાવે છે કે યજ્ઞશેષરૂપી અમૃત ભોગવનારા સનાતન બ્રહ્મને પામે છે, અને યજ્ઞરહિત વ્યક્તિને ન આ લોક મળે છે, ન પરલોક. આગલા શ્લોક (4.32)માં તેઓ કહે છે કે આ બધા યજ્ઞો વેદોમાં વર્ણવાયેલા છે અને કર્મથી ઉત્પન્ન થાય છે.

જીવન-બોધ

પહેલાં આપવું, પછી લેવું — આ જ જીવનનો યજ્ઞસિદ્ધાંત છે. પોતાની કમાણી અને સમયનો એક અંશ કુટુંબ, સમાજ અને ઈશ્વર માટે અર્પણ કરો; ત્યારે જે બચશે, તે તમારા માટે પ્રસાદ અને અમૃત બની જશે.

મુખ્ય શબ્દો

યજ્ઞશિષ્ટ: યજ્ઞ પછી બચેલો ભાગ, પ્રસાદ
અમૃત: જીવન આપનારું, પવિત્ર કરનારું; અહીં યજ્ઞશેષ
અયજ્ઞ: જે કોઈ યજ્ઞ કે નિઃસ્વાર્થ કર્મ કરતો નથી
સનાતન બ્રહ્મ: નિત્ય, શાશ્વત પરમ સત્ય