શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 36

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ .
sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi ॥

અર્થ

જો તું બધા પાપીઓ કરતાં પણ વધુ પાપ કરનારો હોય, તોપણ જ્ઞાનરૂપી નૌકા દ્વારા તું નિશ્ચિત રીતે સમગ્ર પાપસમુદ્રને સારી રીતે પાર કરી જઈશ.

શબ્દાર્થ

अपि – પણ
चेत् – જો
असि – (તું) હોય
पापेभ्यः – પાપીઓ કરતાં
सर्वेभ्यः – બધા
पापकृत्तमः – સૌથી વધુ પાપ કરનારો
सर्वम् – સમગ્ર
ज्ञानप्लवेन – જ્ઞાનરૂપી નૌકા (તરાપા) દ્વારા
एव – જ, નિશ્ચિત રીતે
वृजिनम् – પાપને, પાપરૂપી સમુદ્રને
सन्तरिष्यसि – સારી રીતે પાર કરી જઈશ

અન્વય

अपि चेत् (त्वम्) सर्वेभ्यः पापेभ्यः पापकृत्तमः असि, (तथापि) ज्ञानप्लवेन एव सर्वं वृजिनं सन्तरिष्यसि ।

સમજૂતી

જ્ઞાનના ફળનું વર્ણન કરતાં ભગવાન હવે તેની અસીમ શક્તિને એક સાહસિક ઉદાહરણથી પ્રગટ કરે છે — ‘અપિ ચેદસિ પાપેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પાપકૃત્તમઃ’ — જો તું બધા પાપીઓમાં સૌથી મોટો પાપી પણ હોય. સ્પષ્ટ છે કે અર્જુન એવો નથી; ભગવાન અહીં એક કાલ્પનિક ચરમ સ્થિતિ લઈને જ્ઞાનના મહિમાને રેખાંકિત કરે છે. જો જ્ઞાન સૌથી મોટા પાપીનો પણ ઉદ્ધાર કરી શકે, તો સાધારણ સાધક માટે તો કોઈ સંદેહ જ રહેતો નથી.

‘જ્ઞાનપ્લવેનૈવ સર્વં વૃજિનં સંતરિષ્યસિ’ — જ્ઞાનની નૌકાથી જ તું બધાં પાપ પાર કરી જઈશ. અહીં સંસાર અને પાપને એક વિશાળ સમુદ્ર તરીકે જોવામાં આવ્યાં છે, અને જ્ઞાન એ સમુદ્ર પાર કરાવનારી નૌકા છે. ધ્યાન આપો કે નૌકા સમુદ્રને સૂકવતી નથી, પણ તેની ઉપરથી પાર લઈ જાય છે; તેમ જ્ઞાન સાધકને કર્મોના સમુદ્રમાં ડૂબવા દેતું નથી. ‘સમ્’ ઉપસર્ગ બતાવે છે કે આ પાર થવું પૂર્ણ અને સુરક્ષિત છે.

આચાર્ય શંકર એક સૂક્ષ્મ વાત ઉમેરે છે — મુમુક્ષુ માટે પુણ્ય (ધર્મ) પણ બંધનકારક હોવાથી એક પ્રકારનું ‘પાપ’ જ છે, કારણ કે તે પણ જન્મ-મરણના ચક્રમાં બાંધે છે. તેથી ‘સર્વં વૃજિનમ્’માં પાપ અને પુણ્ય બંને આવી જાય છે, અને જ્ઞાન બંનેથી પાર લઈ જાય છે.

આ શ્લોક આશાનો મહાન સંદેશ છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાના ભૂતકાળને કારણે આધ્યાત્મિક માર્ગથી વંચિત નથી. આનો અર્થ પાપ કરવાની છૂટ નથી, પણ એ છે કે સાચા પશ્ચાત્તાપ અને આત્મજ્ઞાન તરફ વળનાર દરેક વ્યક્તિ પોતાનું જીવન બદલી શકે છે. આગળ 9.30–31માં ભગવાન ભક્તિના સંદર્ભમાં પણ આ જ આશ્વાસન આપશે.

સંદર્ભ

4.35માં ભગવાને જણાવ્યું કે જ્ઞાનથી મોહનો સ્થાયી નાશ થાય છે અને બધાં પ્રાણીઓ આત્મામાં તથા ભગવાનમાં દેખાય છે. અહીં તેઓ કહે છે કે સૌથી મોટો પાપી પણ જ્ઞાનની નૌકાથી બધાં પાપો પાર કરી જાય છે. આગલા શ્લોક (4.37)માં તેઓ અગ્નિના દૃષ્ટાંતથી જણાવે છે કે જ્ઞાનાગ્નિ બધાં કર્મોને ભસ્મ કરી દે છે.

જીવન-બોધ

પોતાના ભૂતકાળની ભૂલોના બોજથી નિરાશ ન થાઓ. સાચી સમજ અને સાચી દિશામાં ભરેલું પગલું કોઈ પણ વ્યક્તિનું જીવન બદલી શકે છે; આત્મજ્ઞાનનું દ્વાર સૌ માટે સદા ખુલ્લું છે.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાનપ્લવ: જ્ઞાનરૂપી નૌકા, જે સંસારસાગરથી પાર કરાવે છે
વૃજિન: પાપ; મુમુક્ષુ માટે પાપ-પુણ્ય બંનેનું બંધન
પાપકૃત્તમ: સૌથી વધુ પાપ કરનાર