શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 39

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śraddhāvā.Nllabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ .
jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati ॥

અર્થ

શ્રદ્ધાવાન, (જ્ઞાનપ્રાપ્તિમાં) તત્પર અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખનાર પુરુષ જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરે છે; અને જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને તે જલદી જ પરમ શાંતિને પામે છે.

શબ્દાર્થ

श्रद्धावान् – શ્રદ્ધાથી યુક્ત (ગુરુ અને શાસ્ત્રનાં વચનોમાં આસ્થા રાખનાર)
लभते – પ્રાપ્ત કરે છે
ज्ञानम् – જ્ઞાનને
तत्परः – તેમાં (જ્ઞાનમાં) લાગેલો, પૂર્ણ નિષ્ઠાવાળો
संयतेन्द्रियः – જેની ઇન્દ્રિયો વશમાં છે
लब्ध्वा – પ્રાપ્ત કરીને
पराम् – પરમ, સર્વોચ્ચ
शान्तिम् – શાંતિને
अचिरेण – જલદી જ, વિલંબ વિના
अधिगच्छति – પામે છે

અન્વય

श्रद्धावान् तत्परः संयतेन्द्रियः (पुरुषः) ज्ञानं लभते; ज्ञानं लब्ध्वा अचिरेण परां शान्तिम् अधिगच्छति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે યોગથી તૈયાર થયેલો સાધક સમય જતાં જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરે છે. હવે તેઓ એ સાધકના ત્રણ નિશ્ચિત ગુણો જણાવે છે, જે હોય તો જ્ઞાન અવશ્ય મળે છે — શ્રદ્ધા, તત્પરતા અને ઇન્દ્રિયસંયમ. આ શ્લોક આધ્યાત્મિક સાધક માટે એક સંક્ષિપ્ત પણ સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ જેવો છે.

પહેલો ગુણ છે ‘શ્રદ્ધાવાન્’ — શ્રદ્ધાથી યુક્ત. શ્રદ્ધા અંધવિશ્વાસ નથી; તે ગુરુ અને શાસ્ત્રનાં વચનોમાં એ આસ્થા છે જે સાધકને ત્યાં સુધી માર્ગ પર ટકાવી રાખે છે જ્યાં સુધી તે પોતે સત્યનો અનુભવ ન કરે. આચાર્ય શંકર એક સૂક્ષ્મ વાત કહે છે — 4.34માં કહેલા પ્રણિપાત અને સેવા બહારથી દેખાડા માટે પણ થઈ શકે, પરંતુ સાચી શ્રદ્ધામાં કોઈ છળ હોઈ શકતું નથી. તેથી અહીં શ્રદ્ધાને સૌથી પહેલાં મૂકી છે.

પરંતુ માત્ર શ્રદ્ધા પૂરતી નથી; તેથી બીજો ગુણ છે ‘તત્પરઃ’ — તેમાં જ પૂરેપૂરો લાગેલો. જે સાધક શ્રદ્ધા તો રાખે છે પણ પ્રયત્નમાં શિથિલ છે, તેને જ્ઞાન મળતું નથી. તત્પરતાનો અર્થ છે જ્ઞાનને જીવનનું સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય બનાવીને તેના માટે સતત પ્રયત્ન કરવો. ત્રીજો ગુણ છે ‘સંયતેન્દ્રિયઃ’ — ઇન્દ્રિયો પર સંયમ. આચાર્ય શંકર કહે છે કે શ્રદ્ધા અને તત્પરતા હોવા છતાં જો ઇન્દ્રિયો અનિયંત્રિત હોય, તો મન વિષયોમાં વિખેરાઈ જાય છે અને જ્ઞાન સ્થિર થતું નથી. આ ત્રણેય મળીને જ્ઞાનપ્રાપ્તિને નિશ્ચિત બનાવે છે.

પછી ફળ — ‘જ્ઞાનં લબ્ધ્વા પરાં શાન્તિમચિરેણાધિગચ્છતિ’ — જ્ઞાન પામીને તે જલદી જ પરમ શાંતિને પામે છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર આ પરમ શાંતિ મોક્ષ જ છે, અને તે જ્ઞાન પછી તરત આવે છે, જેમ દીવો થતાં જ અંધકાર દૂર થાય છે. ‘પરામ્’ શબ્દ બતાવે છે કે આ સંસારની અસ્થાયી શાંતિ નથી, જે પરિસ્થિતિ બદલાતાં જ તૂટી જાય, પણ એ શાંતિ છે જે કોઈ બાહ્ય કારણ પર આધાર રાખતી નથી. આચાર્ય રામાનુજ પણ તેને આત્મસાક્ષાત્કારમાંથી જન્મેલી નિર્વાણરૂપી શાંતિ કહે છે.

આ શ્લોક આગલા શ્લોકની ભૂમિકા પણ બાંધે છે, જ્યાં ભગવાન બરાબર તેનાથી વિરુદ્ધ વ્યક્તિ — અજ્ઞાની, શ્રદ્ધાહીન અને સંશયગ્રસ્ત — ની દશા જણાવે છે.

સંદર્ભ

4.38માં ભગવાને કહ્યું કે જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કંઈ નથી, અને યોગથી તૈયાર સાધક તેને સમય જતાં પોતે પ્રાપ્ત કરે છે. અહીં તેઓ જણાવે છે કે શ્રદ્ધાવાન, તત્પર અને જિતેન્દ્રિય પુરુષ જ્ઞાન પામીને જલદી પરમ શાંતિને પામે છે. આગલા શ્લોક (4.40)માં તેઓ તેનાથી વિરુદ્ધ અજ્ઞાની, શ્રદ્ધાહીન અને સંશયી પુરુષના વિનાશનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ ઊંચું લક્ષ્ય પામવા ત્રણ વાત જોઈએ — માર્ગમાં વિશ્વાસ, પૂરી લગન અને આત્મસંયમ. આમાંથી એક પણ ઓછું હોય તો યાત્રા અધૂરી રહે છે; ત્રણેય સાથે હોય તો સફળતા અને અંદરની શાંતિ નિશ્ચિત છે.

મુખ્ય શબ્દો

શ્રદ્ધા: ગુરુ અને શાસ્ત્રનાં વચનોમાં નિષ્કપટ આસ્થા
તત્પર: લક્ષ્યમાં પૂરેપૂરો લાગેલો, એકનિષ્ઠ
સંયતેન્દ્રિય: જેણે ઇન્દ્રિયોને વશમાં કરી હોય
પરા શાંતિ: પરમ શાંતિ; મોક્ષ, જે કોઈ બાહ્ય કારણ પર આધાર રાખતો નથી