ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 5

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna .
tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — હે અર્જુન! મારા અને તારા ઘણા જન્મો વીતી ચૂક્યા છે. હે પરંતપ! તે બધાને હું જાણું છું, પરંતુ તું નથી જાણતો.

શબ્દાર્થ

  • बहूनि – ઘણા
  • मे – મારા
  • व्यतीतानि – વીતી ચૂક્યા છે
  • जन्मानि – જન્મો
  • तव – તારા
  • च – અને
  • अर्जुन – હે અર્જુન
  • तानि – તે
  • अहम् – હું
  • वेद – જાણું છું
  • सर्वाणि – બધાને
  • न – નહીં
  • त्वम् – તું
  • वेत्थ – જાણે છે
  • परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — अर्जुन, मे तव च बहूनि जन्मानि व्यतीतानि । परन्तप, अहं तानि सर्वाणि वेद, त्वं न वेत्थ ।

સમજૂતી

અર્જુનના પ્રશ્નનો ઉત્તર ભગવાન સીધો ઇતિહાસથી નહીં, પણ એક ઊંડા આધ્યાત્મિક સત્યથી આપે છે — ‘મારા અને તારા ઘણા જન્મો થઈ ચૂક્યા છે.’ અર્જુન માત્ર આ એક જીવનને જોઈ રહ્યો હતો, તેથી તેને શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ હમણાંનો લાગ્યો. ભગવાન તેની દૃષ્ટિને આ એક જીવનની મર્યાદાથી ઉપર ઉઠાવીને અનંત કાળ સુધી વિસ્તારે છે.

આ શ્લોકમાં જીવ અને ઈશ્વરનો મૂળ ભેદ સ્પષ્ટ થાય છે. બંનેના ‘જન્મ’ થયા છે, પરંતુ ભગવાન તે બધાને જાણે છે અને અર્જુન નથી જાણતો. આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે જીવનું જ્ઞાન અવિદ્યા અને ધર્મ-અધર્મના સંસ્કારોથી ઢંકાયેલું રહે છે, તેથી તેને પાછલા જન્મોની સ્મૃતિ રહેતી નથી; જ્યારે ઈશ્વર નિત્ય-શુદ્ધ, નિત્ય-બુદ્ધ અને નિત્ય-મુક્ત છે, તેમની જ્ઞાનશક્તિ કદી ઢંકાતી નથી.

એ પણ ધ્યાન આપવા જેવું છે કે જીવના જન્મ કર્મના બંધનથી થાય છે — તે લાચાર બનીને જન્મ લે છે. ભગવાનના ‘જન્મ’ સ્વેચ્છાથી થાય છે — તેઓ કરુણાથી પ્રગટ થાય છે. આ ભેદ આગલા શ્લોકોમાં વધુ સ્પષ્ટ કરવામાં આવશે.

‘પરંતપ’ સંબોધનથી ભગવાન અર્જુનને યાદ અપાવે છે કે તે વીર છે, પરંતુ તેની વીરતા પણ હજી અજ્ઞાનના આવરણમાં છે. સાથે જ આ શ્લોક બીજા અધ્યાયના એ સિદ્ધાંતનું સમર્થન કરે છે કે આત્મા અનાદિ છે અને અનેક શરીરો ધારણ કરતો આવ્યો છે (2.12, 2.22).

સંદર્ભ

4.4માં અર્જુને પૂછ્યું હતું કે પાછળથી જન્મેલા શ્રીકૃષ્ણે આદિકાળમાં સૂર્યને ઉપદેશ કેવી રીતે આપ્યો. અહીં ભગવાન ઉત્તર શરૂ કરે છે કે બંનેના અનેક જન્મો થયા છે, પણ માત્ર તેઓ જ બધાને જાણે છે. આગલા શ્લોક (4.6)માં તેઓ બતાવે છે કે અજન્મા હોવા છતાં તેઓ કેવી રીતે જન્મ લે છે.

જીવન-બોધ

આપણી દૃષ્ટિ મોટે ભાગે આ એક જીવન સુધી સીમિત રહે છે, તેથી આપણે ઘટનાઓનો પૂરો અર્થ સમજી શકતા નથી. જીવનને અનંત યાત્રા તરીકે જોવાથી ધીરજ, નમ્રતા અને ઈશ્વર પરનો ભરોસો વધે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પુનર્જન્મ
આત્માનું કર્મ પ્રમાણે વારંવાર શરીર ધારણ કરવું
અવિદ્યા
અજ્ઞાન, જે જીવના સાચા જ્ઞાનને ઢાંકી દે છે
સર્વજ્ઞતા
ઈશ્વરનું સર્વ કંઈ જાણનારું સ્વરૂપ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક