ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 23

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ .
yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ॥

અર્થ

જેની આસક્તિ ચાલી ગઈ છે, જે (રાગ-દ્વેષ વગેરે બંધનોથી) મુક્ત છે, જેનું ચિત્ત જ્ઞાનમાં સ્થિર છે અને જે માત્ર યજ્ઞ માટે કર્મ કરે છે — એવા પુરુષનું સમગ્ર કર્મ (તેના ફળ સહિત) સંપૂર્ણપણે વિલીન થઈ જાય છે.

શબ્દાર્થ

  • गतसङ्गस्य – જેની આસક્તિ ચાલી ગઈ છે, તેનું
  • मुक्तस्य – (ધર્મ-અધર્મ, રાગ-દ્વેષ વગેરે બંધનોથી) મુક્ત થયેલાનું
  • ज्ञानावस्थितचेतसः – જેનું ચિત્ત જ્ઞાનમાં સ્થિર છે, તેનું
  • यज्ञाय – યજ્ઞ માટે, ભગવાનની પ્રસન્નતા માટે
  • आचरतः – આચરણ (કર્મ) કરનારનું
  • कर्म – કર્મ
  • समग्रम् – સમગ્ર, ફળ સહિત
  • प्रविलीयते – સંપૂર્ણપણે વિલીન થાય છે, નાશ પામે છે

અન્વય

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः यज्ञाय आचरतः (पुरुषस्य) समग्रं कर्म प्रविलीयते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક 4.19થી ચાલતાં જ્ઞાનીનાં લક્ષણોનો ઉપસંહાર છે. અહીં ભગવાન ચાર વિશેષણો આપીને એ પુરુષનું પૂરું ચિત્ર દોરે છે અને પછી પરિણામ જણાવે છે — તેનું સમગ્ર કર્મ વિલીન થઈ જાય છે. ‘ગતસઙ્ગ’ — જેની આસક્તિ ચાલી ગઈ; ‘મુક્ત’ — જે બંધનોથી છૂટી ગયો; ‘જ્ઞાનાવસ્થિતચેતા’ — જેનું મન જ્ઞાનમાં દૃઢતાથી ટકેલું છે; અને ‘યજ્ઞાયાચરત’ — જે માત્ર યજ્ઞ માટે કર્મ કરે છે.

અહીં ‘યજ્ઞ’ શબ્દ અત્યંત મહત્ત્વનો છે, કારણ કે એ જ આગળના અનેક શ્લોકોનો વિષય બનવાનો છે. ત્રીજા અધ્યાય (3.9)માં ભગવાન કહી ચૂક્યા છે કે યજ્ઞ માટે કરેલાં કર્મો સિવાયનાં કર્મો બંધનનું કારણ બને છે. આચાર્ય શંકર અહીં ‘યજ્ઞ’નો અર્થ યજ્ઞસ્વરૂપ ભગવાન વિષ્ણુ પણ જણાવે છે — એટલે કે જે કર્મ ઈશ્વરની પ્રસન્નતા માટે, પોતાના માટે નહીં, કરવામાં આવે. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ કરે છે કે આવો પુરુષ યજ્ઞ વગેરે કર્મો આત્મજ્ઞાન તરફ આગળ વધવાના સાધન રૂપે કરે છે.

‘સમગ્રં પ્રવિલીયતે’ — સમગ્ર કર્મ વિલીન થઈ જાય છે. ‘પ્ર’ ઉપસર્ગ બતાવે છે કે આ વિલય સંપૂર્ણ છે — કર્મનો કોઈ અંશ, કોઈ સંસ્કાર એવો બચતો નથી જે આગળ ફળ આપીને બાંધી શકે. જેમ પાણીમાં ઓગળેલો મીઠાનો ગાંગડો દેખાતો નથી, તેમ જ્ઞાનીનાં કર્મો બહાર હોવા છતાં પોતાનું બંધનકારક સ્વરૂપ ગુમાવી દે છે.

આમ 4.18માં જેને ‘કર્મમાં અકર્મ’ કહ્યું હતું, તેની વ્યાખ્યા અહીં પૂરી થાય છે. હવે પ્રશ્ન ઊઠે છે — યજ્ઞભાવથી કરેલું કર્મ બંધન કેમ બનતું નથી? તેનો ઉત્તર આગળનો પ્રસિદ્ધ શ્લોક ‘બ્રહ્માર્પણમ્’ આપે છે, જેમાં જ્ઞાનીની એ દૃષ્ટિ બતાવી છે જેનાથી કર્મનું દરેક અંગ બ્રહ્મ દેખાવા લાગે છે.

સંદર્ભ

4.22માં ભગવાને સંતુષ્ટ, દ્વંદ્વાતીત અને સમભાવવાળા પુરુષને કર્મ કરીને પણ ન બંધાનાર કહ્યો. આ શ્લોક 4.19થી ચાલતા વર્ણનનો નિષ્કર્ષ છે — યજ્ઞ માટે કર્મ કરનાર મુક્ત પુરુષનાં કર્મો પૂરેપૂરાં વિલીન થઈ જાય છે. આગલા શ્લોક (4.24)માં ભગવાન જણાવે છે કે આવો જ્ઞાની યજ્ઞના દરેક અંગમાં બ્રહ્મને જ જુએ છે.

જીવન-બોધ

જે કામ માત્ર પોતાના સ્વાર્થ માટે થાય છે, તે મન પર બોજ અને સંસ્કાર છોડી જાય છે; જે કામ ઈશ્વર અને સમાજની સેવા માનીને થાય છે, તે મનને હળવું કરે છે. પોતાનાં રોજનાં કામોને પણ ‘યજ્ઞ’ બનાવો — તેમને અર્પણના ભાવથી કરો.

મુખ્ય શબ્દો

ગતસઙ્ગ
જેની આસક્તિ સમાપ્ત થઈ ગઈ હોય
જ્ઞાનાવસ્થિતચેતા
જેનું ચિત્ત આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર હોય
યજ્ઞ
ઈશ્વરાર્પણ અને લોકહિતના ભાવથી કરેલું કર્મ
પ્રવિલય
સંપૂર્ણ વિલય; કર્મની બંધનકારક શક્તિનો પૂરો નાશ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક