શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 13

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ .
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ॥

અર્થ

ગુણ અને કર્મના વિભાગ પ્રમાણે ચાર વર્ણની વ્યવસ્થા મારા દ્વારા રચાઈ છે. તેનો રચયિતા હોવા છતાં તું મને અવિનાશી પરમેશ્વરને અકર્તા જ જાણ.

શબ્દાર્થ

चातुर्वर्ण्यम् – ચાર વર્ણો (બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર)ની વ્યવસ્થા
मया – મારા દ્વારા
सृष्टम् – રચાઈ છે
गुणकर्मविभागशः – ગુણો અને કર્મોના વિભાગ પ્રમાણે
तस्य – તેનો
कर्तारम् – કર્તા, રચયિતા
अपि – હોવા છતાં
माम् – મને
विद्धि – જાણ
अकर्तारम् – અકર્તા, કર્તૃત્વથી રહિત
अव्ययम् – અવિનાશી, નિર્વિકાર

અન્વય

गुणकर्मविभागशः चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टम् । तस्य कर्तारम् अपि मां अकर्तारम् अव्ययं विद्धि ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને જણાવ્યું કે મનુષ્યો પોતપોતાની ઇચ્છાઓ પ્રમાણે જુદા જુદા દેવતાઓને પૂજે છે. પ્રશ્ન ઊઠે છે કે મનુષ્યોમાં આ ભિન્નતા કેમ છે? તેનો ઉત્તર આ શ્લોકમાં છે — મનુષ્યોના સ્વભાવ, તેમના ગુણો અને તેમનાં કર્મો જુદાં જુદાં છે, અને આ જ આધારે સમાજની ચાર વર્ણની વ્યવસ્થા બની છે.

‘ગુણકર્મવિભાગશઃ’ — આ શબ્દ આ શ્લોકની ચાવી છે. વર્ણનો આધાર ગુણ અને કર્મ છે. પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો — સત્ત્વ, રજ અને તમ — દરેક મનુષ્યમાં જુદા જુદા પ્રમાણમાં હોય છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર જેમાં સત્ત્વ પ્રધાન છે, તેનાં સ્વાભાવિક કર્મ શમ, દમ, તપ વગેરે છે — તે બ્રાહ્મણ; જેમાં સત્ત્વમિશ્રિત રજ પ્રધાન છે, તેનાં કર્મ શૌર્ય, તેજ, રક્ષણ વગેરે છે — તે ક્ષત્રિય; જેમાં તમમિશ્રિત રજ પ્રધાન છે, તેનાં કર્મ ખેતી, ગોપાલન, વેપાર — તે વૈશ્ય; અને જેમાં રજમિશ્રિત તમ પ્રધાન છે, તેનું કર્મ સેવા — તે શૂદ્ર. તેનો વિસ્તાર અઢારમા અધ્યાય (18.41–18.44)માં મળે છે.

એ સમજવું જરૂરી છે કે ગીતાનો આ સિદ્ધાંત કોઈને ઊંચો કે નીચો ઠરાવવા માટે નહીં, પણ સમાજના સંતુલિત સંચાલન માટે છે — જેમ શરીરનાં બધાં અંગો જુદાં કાર્ય કરતાં પણ એકબીજાનાં પૂરક છે. ગીતા વારંવાર કહે છે કે પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે કર્મ કરવું અને તેને ઈશ્વરને અર્પણ કરવું એ જ સિદ્ધિનો માર્ગ છે (18.46), અને ભગવાનની દૃષ્ટિએ સૌ સમાન છે (5.18, 9.29). આગળ જતાં આ વ્યવસ્થા જન્મઆધારિત કઠોર જાતિભેદમાં બદલાઈ ગઈ, પરંતુ આ શ્લોકમાં સ્પષ્ટપણે ‘ગુણ’ અને ‘કર્મ’ને આધાર કહ્યો છે.

આ શ્લોકનો બીજો ભાગ ઊંડું દાર્શનિક સત્ય કહે છે — ‘તસ્ય કર્તારમપિ માં વિદ્ધ્યકર્તારમવ્યયમ્’ — તેનો કર્તા હોવા છતાં મને અકર્તા જાણ. આ કેવી રીતે શક્ય છે? આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે માયાની દૃષ્ટિએ, વ્યવહારમાં, ભગવાન સૃષ્ટિના કર્તા છે; પરંતુ પરમાર્થમાં તેઓ કર્તૃત્વના અભિમાનથી સર્વથા રહિત, નિર્વિકાર છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાન સૃષ્ટિ કરે છે, પરંતુ જીવોમાં જે વિષમતા છે તે તેમનાં પોતાનાં કર્મોને કારણે છે, ભગવાન તેના માટે જવાબદાર નથી; અને ભગવાન કર્મબંધનથી અસ્પૃષ્ટ રહે છે.

આ જ ભાવ આ અધ્યાયના કર્મ-અકર્મના સિદ્ધાંતનો પાયો છે. જેમ સૂર્યના પ્રકાશમાં બધાં કાર્યો થાય છે પણ સૂર્ય કોઈ કાર્યનો કર્તા બનતો નથી, તેમ ભગવાન બધું કરતાં પણ અકર્તા છે. આગલા શ્લોકોમાં ભગવાન જણાવશે કે મનુષ્ય પણ આ જ રીતે કર્મ કરતાં અકર્તા બની શકે છે.

સંદર્ભ

4.12માં ભગવાને કહ્યું કે લોકો પોતાની ઇચ્છાઓ પ્રમાણે જુદા દેવતાઓને પૂજે છે. અહીં તેઓ જણાવે છે કે મનુષ્યોમાં આ ભિન્નતા ગુણ-કર્મને કારણે છે અને સમાજની વર્ણવ્યવસ્થાનો આધાર પણ એ જ છે; સાથે તેઓ કર્તા હોવા છતાં અકર્તા છે. આગલા શ્લોક (4.14)માં તેઓ જણાવે છે કે કર્મો તેમને કેમ લિપ્ત કરતાં નથી.

જીવન-બોધ

દરેક વ્યક્તિનો સ્વભાવ અને ક્ષમતા જુદાં છે, અને સમાજને સૌના યોગદાનની જરૂર છે — કોઈ કાર્ય નાનું નથી. પોતાના સ્વાભાવિક ગુણો પ્રમાણે કર્તવ્ય પસંદ કરો અને તેને અહંકારરહિત થઈને કરો, ત્યારે કર્મ બંધન નહીં, સાધના બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

ચાતુર્વર્ણ્ય: ગુણ અને કર્મના આધારે સમાજના ચાર વર્ણોની વ્યવસ્થા
ગુણ: પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણ — સત્ત્વ, રજ, તમ
અકર્તા: જે કર્મ કરતાં પણ કર્તૃત્વના અભિમાનથી રહિત હોય
અવ્યય: અવિનાશી, જેમાં કોઈ વિકાર ન હોય