શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 6

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ajo.api sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro.api san .
prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā ॥

અર્થ

હું અજન્મા અને અવિનાશી સ્વરૂપ હોવા છતાં, તથા સર્વ પ્રાણીઓનો ઈશ્વર હોવા છતાં, મારી પ્રકૃતિને મારા અધીન રાખીને મારી યોગમાયાથી પ્રગટ થાઉં છું.

શબ્દાર્થ

अजः – અજન્મા
अपि – પણ
सन् – હોવા છતાં
अव्ययात्मा – અવિનાશી સ્વરૂપવાળો
भूतानाम् – સર્વ પ્રાણીઓનો
ईश्वरः – સ્વામી, નિયંતા
अपि सन् – હોવા છતાં પણ
प्रकृतिम् – પ્રકૃતિને
स्वाम् – પોતાની
अधिष्ठाय – અધીન કરીને, વશમાં રાખીને
सम्भवामि – પ્રગટ થાઉં છું, જન્મ લઉં છું
आत्ममायया – પોતાની માયા (યોગશક્તિ)થી

અન્વય

अजः अव्ययात्मा सन् अपि, भूतानाम् ईश्वरः सन् अपि, (अहं) स्वां प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्ममायया सम्भवामि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક અવતારતત્ત્વનો દાર્શનિક આધાર છે. તેમાં એક અદ્ભુત વિરોધાભાસ છે — જે ‘અજ’ છે, એટલે કે જેનો જન્મ થતો નથી, તે જ કહે છે કે ‘હું જન્મ લઉં છું.’ જે ‘અવ્યયાત્મા’ છે, જેનો કદી ક્ષય થતો નથી, અને જે સર્વ પ્રાણીઓનો ‘ઈશ્વર’ છે, તે પણ દેહ ધારણ કરે છે. આ વિરોધાભાસ શ્લોકના બીજા ભાગથી ઉકેલાય છે.

‘પ્રકૃતિં સ્વામધિષ્ઠાય’ — પોતાની પ્રકૃતિને પોતાના અધીન રાખીને. સાધારણ જીવ પ્રકૃતિને અધીન થઈને જન્મ લે છે; તેનાં કર્મ અને ગુણો તેને શરીરમાં બાંધી દે છે. ભગવાન પ્રકૃતિના સ્વામી થઈને જન્મ લે છે — પ્રકૃતિ તેમને બાંધતી નથી, તેઓ પ્રકૃતિનો ઉપયોગ કરે છે. જીવનો જન્મ બંધન છે, ભગવાનનું પ્રાગટ્ય લીલા છે.

‘આત્મમાયયા’ — પોતાની માયાથી. અહીં આચાર્યોમાં સૂક્ષ્મ ભેદ છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર ભગવાન પોતાની ત્રિગુણાત્મિકા માયાશક્તિ દ્વારા દેહધારી જેવા પ્રતીત થાય છે; વાસ્તવમાં તેઓ જન્મરહિત જ રહે છે, જન્મ તેમની માયાથી દેખાય છે. આચાર્ય રામાનુજ ‘માયા’નો અર્થ ભગવાનનો પોતાનો સંકલ્પ અને જ્ઞાન કરે છે; તેમના મતે ભગવાન પોતાના દિવ્ય, અપ્રાકૃત સ્વરૂપને પોતાની ઇચ્છાથી જ પ્રગટ કરે છે, તેમનું શરીર પણ દિવ્ય હોય છે. આચાર્ય મધ્વ પણ ભગવાનના શરીરને પૂર્ણ, ચિન્મય અને પ્રકૃતિથી પર માને છે.

બધી પરંપરાઓ આ વાતમાં એકમત છે કે ભગવાનનો જન્મ આપણા જન્મ જેવો નથી. તેઓ કર્મથી લાચાર થઈને નહીં, પણ સ્વતંત્ર ઇચ્છા અને કરુણાથી આવે છે, અને જન્મ લઈને પણ પોતાની દિવ્યતા ગુમાવતા નથી. આ વાત આગલા શ્લોકોમાં અવતારના હેતુ સાથે વધુ સ્પષ્ટ થાય છે.

સંદર્ભ

4.5માં ભગવાને કહ્યું હતું કે તેમના પણ અનેક જન્મો થયા છે. અહીં તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમનો જન્મ કેવો છે — અજન્મા રહીને પણ પોતાની શક્તિથી પ્રગટ થવું. આગલા શ્લોક (4.7)માં તેઓ જણાવે છે કે તેઓ ક્યારે પ્રગટ થાય છે.

જીવન-બોધ

જે પ્રકૃતિનો સ્વામી છે, તે સંસારમાં રહીને પણ બંધાતો નથી. આપણે પણ જેટલું પોતાના સ્વભાવ અને ઇન્દ્રિયો પર પ્રભુત્વ મેળવીએ, તેટલા જ પરિસ્થિતિઓના ગુલામ નહીં, પણ સ્વામી બનતા જઈએ છીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અજ: અજન્મા, જેનો વાસ્તવિક જન્મ થતો નથી
પ્રકૃતિ: ત્રિગુણમયી શક્તિ, જેમાંથી જગત બને છે
આત્મમાયા: ભગવાનની પોતાની યોગશક્તિ કે સંકલ્પશક્તિ
અવતાર: ભગવાનનું સ્વેચ્છાએ પૃથ્વી પર પ્રગટ થવું