ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 22

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ .
samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ॥

અર્થ

જે માગ્યા વિના આપમેળે મળી જાય તેમાં જ સંતુષ્ટ રહે છે, જે સુખ-દુઃખ વગેરે દ્વંદ્વોથી પર થઈ ગયો છે, જે ઈર્ષ્યાથી રહિત છે અને સફળતા તથા નિષ્ફળતામાં સમભાવ રાખે છે — એવો પુરુષ કર્મ કરીને પણ બંધાતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • यदृच्छालाभसन्तुष्टः – આપમેળે (વિશેષ પ્રયત્ન કે માગણી વિના) જે મળે તેમાં જ સંતુષ્ટ
  • द्वन्द्वातीतः – સુખ-દુઃખ, ટાઢ-તાપ, માન-અપમાન વગેરે દ્વંદ્વોથી પર
  • विमत्सरः – ઈર્ષ્યા અને દ્વેષથી રહિત
  • समः – સમભાવવાળો
  • सिद्धौ – સફળતામાં, કાર્ય પૂરું થાય ત્યારે
  • असिद्धौ – નિષ્ફળતામાં, કાર્ય પૂરું ન થાય ત્યારે
  • च – અને
  • कृत्वा – (કર્મ) કરીને
  • अपि – પણ
  • न – નહીં
  • निबध्यते – બંધાય છે

અન્વય

यदृच्छालाभसन्तुष्टः द्वन्द्वातीतः विमत्सरः सिद्धौ असिद्धौ च समः (सः) कृत्वा अपि न निबध्यते ।

સમજૂતી

4.19થી શરૂ થયેલું જ્ઞાની પુરુષનાં લક્ષણોનું વર્ણન આ શ્લોકમાં આગળ વધે છે. પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને આશારહિત અને પરિગ્રહત્યાગી સાધકની વાત કરી હતી; હવે તેઓ તેની માનસિક સ્થિતિનાં ચાર વધુ ચિહ્નો જણાવે છે — આપમેળે મળેલામાં સંતોષ, દ્વંદ્વાતીતપણું, મત્સરનો અભાવ, અને સિદ્ધિ-અસિદ્ધિમાં સમતા.

‘યદૃચ્છાલાભસંતુષ્ટઃ’ — જે માગ્યા વિના, સ્વાભાવિક રીતે મળી જાય તેમાં જ સંતુષ્ટ. આનો અર્થ આળસ નથી; અર્થ એ છે કે મન ‘હજી જોઈએ, હજી જોઈએ’ની ભૂખથી મુક્ત છે. આચાર્ય શંકર અહીં ખાસ કરીને એ સંન્યાસીને યાદ કરે છે જે શરીરનિર્વાહ માટે યાચના વિના જે મળે તે જ સ્વીકારી લે છે. પરંતુ ગૃહસ્થ કર્મયોગી માટે પણ આ ભાવ એટલો જ અર્થપૂર્ણ છે — યોગ્ય પ્રયત્ન પછી જે ફળ મળે, તેને પ્રસાદ માનીને સ્વીકારવું.

‘દ્વંદ્વાતીતઃ’ — દ્વંદ્વ એટલે જોડકાં: ટાઢ-તાપ, સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન, લાભ-હાનિ. આ જીવનમાંથી ક્યારેય દૂર થતાં નથી, પણ જ્ઞાની તેમનાથી વિચલિત થતો નથી; તે તેમને સહન કરે છે અને તેમની પાર જુએ છે. ‘વિમત્સરઃ’ — બીજાની પ્રગતિ જોઈને બળતરા ન થવી. મત્સર બહુ સૂક્ષ્મ દોષ છે; જેને પોતાની અંદર પૂર્ણતા મળી ગઈ હોય, તેને બીજાની સફળતામાં પોતાનું કોઈ નુકસાન દેખાતું નથી.

‘સમઃ સિદ્ધાવસિદ્ધૌ ચ’ — સફળતા અને નિષ્ફળતામાં સમતા. આ એ જ સમત્વ છે જેને ભગવાને 2.48માં ‘સમત્વં યોગ ઉચ્યતે’ કહીને યોગની વ્યાખ્યા તરીકે આપ્યું હતું. આવી વ્યક્તિ ‘કૃત્વાપિ ન નિબધ્યતે’ — કર્મ કરીને પણ બંધાતી નથી, કારણ કે બંધન કર્મથી નહીં, પણ કર્મ સાથે જોડાયેલી આસક્તિ, અહંકાર અને પરિણામની ચિંતાથી થાય છે. જ્યારે આ જ ન રહે, ત્યારે કર્મ માત્ર કર્મ રહે છે, બેડી બનતું નથી.

સંદર્ભ

4.21માં ભગવાને કહ્યું હતું કે આશારહિત, સંયમી અને પરિગ્રહત્યાગી પુરુષ માત્ર શરીરનિર્વાહનાં કર્મ કરતાં પાપને પ્રાપ્ત થતો નથી. અહીં તેઓ એ જ જ્ઞાનીના સંતોષ, દ્વંદ્વાતીતપણા અને સમતાનું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોક (4.23)માં તેઓ જણાવે છે કે યજ્ઞભાવથી કર્મ કરનાર મુક્ત પુરુષનાં બધાં કર્મો વિલીન થઈ જાય છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં બધું આપણી ઇચ્છા પ્રમાણે નહીં થાય — ક્યારેક સફળતા મળશે, ક્યારેક નિષ્ફળતા. પૂરી નિષ્ઠાથી પ્રયત્ન કરો, પછી જે મળે તેને શાંતિથી સ્વીકારો અને બીજાની પ્રગતિ પર રાજી થતાં શીખો; એ જ મનની સાચી સ્વતંત્રતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

યદૃચ્છાલાભ
માગ્યા વિના, સ્વાભાવિક રીતે જે મળી જાય
દ્વંદ્વ
સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન જેવા પરસ્પર વિરોધી અનુભવોનાં જોડકાં
મત્સર
બીજાની પ્રગતિ જોઈને થતી ઈર્ષ્યા
સમત્વ
સફળતા-નિષ્ફળતામાં મનનું સંતુલન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક