શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 19

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ .
jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ॥

અર્થ

જેનાં બધાં કાર્યો કામના અને સંકલ્પથી રહિત હોય છે, જેનાં સમસ્ત કર્મો જ્ઞાનરૂપી અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ ગયાં છે, તે પુરુષને જ્ઞાનીજનો પંડિત કહે છે.

શબ્દાર્થ

यस्य – જેનાં
सर्वे – બધાં
समारम्भाः – કાર્યારંભ, ઉદ્યમ, કર્મ
कामसङ्कल्पवर्जिताः – કામના અને સંકલ્પથી રહિત
ज्ञानाग्नि – જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ
दग्धकर्माणम् – જેનાં કર્મો બળી ગયાં છે, તેને
तम् – તેને
आहुः – કહે છે
पण्डितम् – પંડિત, સાચો જ્ઞાની
बुधाः – જ્ઞાનીજનો, બુદ્ધિમાન લોકો

અન્વય

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः, तं ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं बुधाः पण्डितम् आहुः ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કર્મમાં અકર્મ જોનારને ‘બુદ્ધિમાન’ કહ્યો હતો. હવે તેઓ આવી વ્યક્તિનાં લક્ષણો વિસ્તારથી કહેવા લાગે છે, અને આ વર્ણન 4.23 સુધી ચાલે છે. પહેલું લક્ષણ છે — ‘યસ્ય સર્વે સમારંભાઃ કામસઙ્કલ્પવર્જિતાઃ’ — જેનાં બધાં કાર્યો કામના અને સંકલ્પથી રહિત છે.

‘કામ’ એટલે ફળની ઇચ્છા, અને ‘સંકલ્પ’ એટલે ‘હું આ કરીશ, આથી મને આ મળશે’ — આ પ્રકારની માનસિક યોજના, જે અહંકાર સાથે જોડાયેલી હોય છે. આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે સંકલ્પ જ કામનાનું બીજ છે; પહેલાં મન કોઈ વસ્તુ વિશે વિચારે છે, પછી તેની ઇચ્છા જાગે છે. આવો જ્ઞાની કર્મ કરે છે — તે નિષ્ક્રિય નથી — પરંતુ તેનાં કર્મ માત્ર લોકસંગ્રહ માટે કે શરીરનિર્વાહ માટે હોય છે, કોઈ અંગત લાલસા માટે નહીં.

‘જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધકર્માણમ્’ — જેનાં કર્મો જ્ઞાનના અગ્નિમાં બળી ગયાં છે. આ અદ્ભુત રૂપક છે. જેમ અગ્નિ બીજને શેકી નાખે તો તે અંકુરિત થતું નથી, તેમ આત્મજ્ઞાન કર્મોની બંધનકારક શક્તિનો નાશ કરે છે. જ્ઞાનીનાં કર્મો બહારથી દેખાય તો છે, પણ તેમાં ફળ આપીને બાંધવાની શક્તિ રહેતી નથી. આ જ વાત આગળ 4.37માં વધુ સ્પષ્ટ રીતે કહેવાઈ છે.

આવી વ્યક્તિને ‘બુધાઃ’ — જ્ઞાનીજનો — ‘પંડિત’ કહે છે. અહીં પંડિતનો અર્થ માત્ર શાસ્ત્ર ભણેલો માણસ નહીં, પણ એ છે જેની બુદ્ધિ આત્મતત્ત્વમાં સ્થિર હોય. સાચું પાંડિત્ય શબ્દોનો ભંડાર નથી, પણ કામનારહિત, જ્ઞાનથી પ્રકાશિત જીવન છે.

સંદર્ભ

4.18માં ભગવાને કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ જોનારને બુદ્ધિમાન કહ્યો. અહીંથી તેઓ આવા જ્ઞાનીનાં લક્ષણો જણાવે છે — તેનાં કર્મો કામના-સંકલ્પથી રહિત અને જ્ઞાનાગ્નિથી દગ્ધ હોય છે. આગલા શ્લોક (4.20)માં તેઓ જણાવે છે કે ફળાસક્તિ ત્યાગનાર કર્મ કરતાં પણ કંઈ કરતો નથી.

જીવન-બોધ

દરેક કામમાં ‘મને આથી શું મળશે’ની ગણતરી મનને બાંધે છે. જ્યારે આપણે કામને કર્તવ્ય અને સેવાના ભાવથી કરીએ, ત્યારે એ જ કામ આપણને થકવતું નથી, પણ અંદરથી હળવા અને પ્રકાશિત કરે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સમારંભ: કાર્યોનો આરંભ, ઉદ્યમ
કામસંકલ્પ: ફળની ઇચ્છા અને તેની માનસિક યોજના
જ્ઞાનાગ્નિ: જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ, જે કર્મબંધનને બાળી નાખે છે
પંડિત: જેની બુદ્ધિ આત્મતત્ત્વમાં સ્થિર હોય, સાચો જ્ઞાની