શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 17

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ .
akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ॥

અર્થ

કર્મનું સ્વરૂપ પણ જાણવું જોઈએ, વિકર્મ (નિષિદ્ધ કર્મ)નું સ્વરૂપ પણ જાણવું જોઈએ અને અકર્મનું સ્વરૂપ પણ જાણવું જોઈએ; કારણ કે કર્મની ગતિ અત્યંત ગહન છે.

શબ્દાર્થ

कर्मणः – કર્મનું (સ્વરૂપ)
हि – નિશ્ચે
अपि – પણ
बोद्धव्यम् – જાણવું જોઈએ, સમજવા યોગ્ય છે
बोद्धव्यम् – જાણવું જોઈએ
च – અને
विकर्मणः – વિકર્મ (નિષિદ્ધ કે વિપરીત કર્મ)નું
अकर्मणः – અકર્મનું
च – અને
बोद्धव्यम् – જાણવું જોઈએ
गहना – ગહન, દુર્બોધ
कर्मणः – કર્મની
गतिः – ગતિ, સ્વરૂપ, માર્ગ

અન્વય

कर्मणः हि अपि बोद्धव्यम्, विकर्मणः च बोद्धव्यम्, अकर्मणः च बोद्धव्यम्; (यतः) कर्मणः गतिः गहना ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે કર્મ-અકર્મના વિષયમાં જ્ઞાનીઓ પણ મૂંઝાય છે. હવે તેઓ જણાવે છે કે આ વિષય સમજવા માટે ત્રણ બાબતોનું જ્ઞાન જરૂરી છે — કર્મ, વિકર્મ અને અકર્મ. ત્રણ વાર ‘બોદ્ધવ્યમ્’ (જાણવું જોઈએ) કહીને ભગવાન આ જ્ઞાનની અનિવાર્યતા પર ભાર મૂકે છે.

‘કર્મ’ — અહીં કર્મનો અર્થ છે શાસ્ત્ર દ્વારા વિહિત, કર્તવ્યરૂપે કરવા યોગ્ય કર્મ. ‘વિકર્મ’ — આચાર્ય શંકર અને રામાનુજ બંને તેને શાસ્ત્રનિષિદ્ધ કર્મ માને છે, એટલે કે એવાં કર્મ જે ધર્મવિરુદ્ધ છે અને પતન તરફ લઈ જાય છે. કેટલાક ટીકાકારો ‘વિકર્મ’ને ‘વિશેષ કર્મ’ — જ્ઞાનયુક્ત વિશિષ્ટ કર્મ — તરીકે પણ જુએ છે, પરંતુ મુખ્ય પરંપરાગત અર્થ નિષિદ્ધ કર્મ જ છે.

‘અકર્મ’ — કર્મનો અભાવ, અથવા એવી સ્થિતિ જ્યાં કર્મ કરતાં પણ બંધન ન હોય. આચાર્ય રામાનુજ અહીં અકર્મનો અર્થ આત્મજ્ઞાન કરે છે — કર્મ કરતી વખતે આત્માના યથાર્થ સ્વરૂપનું જ્ઞાન. આચાર્ય શંકર અનુસાર અકર્મનો અર્થ છે નિષ્ક્રિયતા, જેનું સાચું જ્ઞાન પણ એટલું જ જરૂરી છે, કારણ કે માત્ર હાથ રોકી લેવાથી કોઈ અકર્મી થઈ જતો નથી.

‘ગહના કર્મણો ગતિઃ’ — કર્મની ગતિ ગહન છે. આ વાક્ય ભારતીય દર્શનમાં ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. કયું કર્મ બાંધે છે, કયું મુક્ત કરે છે; કયું કર્મ દેખાવમાં સારું પણ અંદરથી સ્વાર્થી છે; અને કયું કઠોર દેખાવા છતાં ધર્મ છે — આ નિર્ણય અત્યંત સૂક્ષ્મ છે. કર્મનું ફળ માત્ર બાહ્ય ક્રિયા પર નહીં, તેની પાછળના ભાવ, જ્ઞાન અને હેતુ પર આધાર રાખે છે. તેથી જ આગલા શ્લોકમાં ભગવાન આ ગહનતાને એક અદ્ભુત સૂત્રમાં ખોલે છે.

સંદર્ભ

4.16માં ભગવાને કહ્યું કે કર્મ-અકર્મના વિષયમાં જ્ઞાનીઓ પણ મોહિત થાય છે. અહીં તેઓ કર્મ, વિકર્મ અને અકર્મ — ત્રણેયને જાણવાની જરૂર જણાવે છે. આગલા શ્લોક (4.18)માં તેઓ કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ જોવાનું પ્રસિદ્ધ સૂત્ર આપે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ કર્મને માત્ર ઉપરથી જોઈને સારું કે ખરાબ ન ઠરાવો; તેની પાછળનો ભાવ અને હેતુ પણ જુઓ. જીવનમાં સાચા-ખોટાનો વિવેક ધીમે ધીમે, ધ્યાનપૂર્વક ચિંતન અને સારા માર્ગદર્શનથી જ વિકસે છે.

મુખ્ય શબ્દો

કર્મ: શાસ્ત્રવિહિત, કર્તવ્યરૂપ કર્મ
વિકર્મ: શાસ્ત્રનિષિદ્ધ, ધર્મવિરુદ્ધ કર્મ
અકર્મ: કર્મનો અભાવ કે બંધનરહિત કર્મની અવસ્થા
ગહના ગતિ: કર્મનું અત્યંત સૂક્ષ્મ અને દુર્બોધ સ્વરૂપ