ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 18

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ .
sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ॥

અર્થ

જે મનુષ્ય કર્મમાં અકર્મ જુએ છે અને અકર્મમાં કર્મ જુએ છે, તે મનુષ્યોમાં બુદ્ધિમાન છે; તે જ યોગયુક્ત છે અને તે જ સમસ્ત કર્મો કરનાર છે.

શબ્દાર્થ

  • कर्मणि – કર્મમાં
  • अकर्म – અકર્મને
  • यः – જે
  • पश्येत् – જુએ છે
  • अकर्मणि – અકર્મમાં
  • च – અને
  • कर्म – કર્મને
  • यः – જે
  • सः – તે
  • बुद्धिमान् – બુદ્ધિમાન, વિવેકી
  • मनुष्येषु – મનુષ્યોમાં
  • सः – તે
  • युक्तः – યોગયુક્ત, યોગી
  • कृत्स्नकर्मकृत् – સંપૂર્ણ કર્મો કરનાર

અન્વય

यः कर्मणि अकर्म पश्येत्, यः च अकर्मणि कर्म (पश्येत्), सः मनुष्येषु बुद्धिमान्, सः युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् (च) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાનાં સૌથી ગૂઢ અને પ્રસિદ્ધ સૂત્રોમાંનું એક છે. ભગવાને કહ્યું હતું કે કર્મની ગતિ ગહન છે; હવે તેઓ એ ગહનતાને વિરોધાભાસી લાગતા એક વાક્યમાં પ્રગટ કરે છે — ‘કર્મણ્યકર્મ યઃ પશ્યેદકર્મણિ ચ કર્મ યઃ’ — જે કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ જુએ છે, તે જ સાચો બુદ્ધિમાન છે.

‘કર્મમાં અકર્મ જોવું’ — તેનો અર્થ શો? આચાર્ય શંકરની વ્યાખ્યા અદ્વૈતદૃષ્ટિથી છે: બધાં કર્મ દેહ, ઇન્દ્રિયો અને મન દ્વારા થાય છે; આત્મા તો સાક્ષી, નિષ્ક્રિય અને અચળ છે. અજ્ઞાની વ્યક્તિ આ ક્રિયાઓને આત્મા પર આરોપીને કહે છે ‘હું કરું છું’. જ્ઞાની જુએ છે કે શરીર કાર્ય કરે છે ત્યારે પણ આત્મા કંઈ કરતો નથી — જેમ ચાલતી નાવમાં બેઠેલી વ્યક્તિને કિનારાનાં વૃક્ષો ચાલતાં દેખાય છે, જ્યારે ખરેખર નાવ ચાલે છે. આ જ કર્મમાં અકર્મનું દર્શન છે.

‘અકર્મમાં કર્મ જોવું’ — જે વ્યક્તિ કર્મ છોડીને બેસી જાય અને વિચારે ‘હું કંઈ કરતો નથી, હું શાંત છું’, તેનામાં પણ કર્તાપણાનો અહંકાર રહે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ‘હું નિષ્ક્રિય થઈને સુખેથી બેઠો છું’ — આ ભાવ પણ એક કર્મ છે, કારણ કે તેમાં અહં જોડાયેલો છે. સાથે જ કર્તવ્યનો ત્યાગ પોતે એક બંધનકારક કર્મ છે. અર્જુન એમ જ સમજતો હતો કે યુદ્ધ છોડવું ‘અકર્મ’ થશે; ભગવાન બતાવે છે કે તે પણ કર્મ છે, અને મોહજનિત કર્મ છે.

આચાર્ય રામાનુજ આ શ્લોકનો અર્થ કર્મયોગની દૃષ્ટિએ કરે છે: ‘કર્મમાં અકર્મ’ એટલે કર્મ કરતાં તેમાં આત્મજ્ઞાનને જોવું — કર્મ એવી રીતે કરવું કે તે પોતે જ્ઞાનનું સ્વરૂપ બને; અને ‘અકર્મમાં કર્મ’ એટલે આત્મજ્ઞાનને પણ કર્મયોગના અંગ તરીકે જોવું. આ દૃષ્ટિએ નિષ્કામ કર્મ અને આત્મજ્ઞાન એકબીજામાં સમાયેલાં છે. બંને આચાર્યોનો નિષ્કર્ષ એક જ દિશામાં છે — બંધન બાહ્ય ક્રિયામાં નહીં, અહંકાર અને આસક્તિમાં છે.

આવી વ્યક્તિ ‘બુદ્ધિમાન્’ છે, કારણ કે તેણે કર્મનું સાચું રહસ્ય સમજી લીધું; ‘યુક્ત’ છે, કારણ કે તે યોગમાં સ્થિત છે; અને ‘કૃત્સ્નકર્મકૃત્’ છે — સંપૂર્ણ કર્મો કરનાર, એટલે કે તે સંસારમાં પૂરેપૂરો સક્રિય રહીને પણ અંદરથી મુક્ત છે. તેને કોઈ કર્મથી ભાગવાની જરૂર નથી, કારણ કે કોઈ કર્મ તેને બાંધી શકતું નથી. આ જ ગીતાનો આદર્શ મનુષ્ય છે — બહારથી પૂર્ણ ક્રિયાશીલ, અંદરથી પૂર્ણ શાંત.

સંદર્ભ

4.17માં ભગવાને કહ્યું કે કર્મ, વિકર્મ અને અકર્મને જાણવાં જરૂરી છે કારણ કે કર્મની ગતિ ગહન છે. અહીં તેઓ એ ગહનતાનો સાર જણાવે છે — કર્મમાં અકર્મ અને અકર્મમાં કર્મ જોવું. આગલા શ્લોક (4.19)થી તેઓ આવા જ્ઞાની પુરુષનાં લક્ષણો જણાવવાનું શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

સાચી શાંતિ કર્મ છોડવાથી નહીં, પણ કર્મ કરતાં ‘હું કરનાર છું’ના અહંકારને છોડવાથી મળે છે. પોતાનું દરેક કામ પૂરી લગનથી કરો, પણ અંદરથી સાક્ષી બની રહો — ત્યારે વ્યસ્ત જીવનમાં પણ મન મુક્ત અને સ્થિર રહે છે.

મુખ્ય શબ્દો

કર્મમાં અકર્મ
કર્મ કરતાં પણ આત્માને અકર્તા જાણવો
અકર્મમાં કર્મ
બાહ્ય નિષ્ક્રિયતામાં પણ છુપાયેલા કર્તાપણા અને બંધનને ઓળખવું
યુક્ત
યોગમાં સ્થિત, સંતુલિત સાધક
કૃત્સ્નકર્મકૃત્
બધાં કર્મ કરતાં પણ તેનાથી મુક્ત રહેનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક