શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 27

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare .
ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ॥

અર્થ

બીજા (યોગીઓ) બધી ઇન્દ્રિયોનાં કર્મોને અને પ્રાણોનાં કર્મોને જ્ઞાનથી પ્રકાશિત આત્મસંયમયોગરૂપી અગ્નિમાં હોમે છે.

શબ્દાર્થ

सर्वाणि – બધાં
इन्द्रियकर्माणि – ઇન્દ્રિયોનાં કર્મો (ક્રિયાઓ)ને
प्राणकर्माणि – પ્રાણોનાં કર્મો (ક્રિયાઓ)ને
च – અને
अपरे – બીજા (યોગીઓ)
आत्मसंयमयोगाग्नौ – આત્મસંયમ (મનના સંયમ)રૂપી યોગના અગ્નિમાં
जुह्वति – હોમે છે
ज्ञानदीपिते – જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત, વિવેકથી પ્રકાશિત

અન્વય

अपरे सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि च ज्ञानदीपिते आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ઇન્દ્રિયોના સંયમની વાત હતી; આ શ્લોક એક ડગલું આગળ જાય છે. અહીં માત્ર ઇન્દ્રિયો જ નહીં, પ્રાણોની બધી ક્રિયાઓ પણ એક આંતરિક અગ્નિમાં અર્પણ કરાય છે. આ ધ્યાનયોગીનો યજ્ઞ છે, જેનો વિસ્તાર ભગવાન છઠ્ઠા અધ્યાયમાં કરશે.

‘સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ’ — બધી ઇન્દ્રિયોનાં કર્મો, એટલે કે જ્ઞાનેન્દ્રિયોનું જોવું-સાંભળવું અને કર્મેન્દ્રિયોનું બોલવું, ચાલવું, પકડવું વગેરે. ‘પ્રાણકર્માણિ’ — પ્રાણોનાં કર્મો. આચાર્ય શંકર જણાવે છે કે પ્રાણવાયુનાં વિવિધ કાર્યો છે — શ્વાસનું બહાર નીકળવું, અંદર આવવું, શરીરનું સંચાલન, અન્નનું પાચન, ઊર્ધ્વગતિ વગેરે. આ બધી શરીરની સતત ચાલતી પ્રવૃત્તિઓ છે.

આ બધાંને ‘આત્મસંયમયોગાગ્નૌ’ — આત્મસંયમયોગના અગ્નિમાં — અર્પણ કરાય છે. અહીં ‘આત્મા’નો અર્થ મન છે; મનનો સંયમ જ યોગ છે. જ્યારે મન એકાગ્ર થઈને આત્મામાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણોની બાહ્ય હલચલ તેમાં જ શાંત થઈ જાય છે, જેમ આહુતિ અગ્નિમાં સમાઈ જાય છે. આચાર્ય શંકર તેને આ રીતે સમજાવે છે કે વિવેકજ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત આ સંયમમાં એ બધી ક્રિયાઓ વિલીન કરી દેવાય છે.

‘જ્ઞાનદીપિતે’ — જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત — આ વિશેષણ ખૂબ મહત્ત્વનું છે. સંયમ માત્ર બળપૂર્વક દબાવવું નથી; તેને વિવેકની જ્યોત જોઈએ. જ્યારે સાધક સમજી લે છે કે સાચું સુખ અંદર છે, ત્યારે ઇન્દ્રિયોને રોકવી સંઘર્ષ નહીં, સ્વાભાવિક બની જાય છે. સમજ વિના કરેલું દમન તૂટી જાય છે; સમજમાંથી જન્મેલો સંયમ સ્થાયી હોય છે.

સંદર્ભ

4.26માં ભગવાને ઇન્દ્રિયસંયમ અને અનાસક્ત વિષયભોગરૂપ યજ્ઞો જણાવ્યા. અહીં તેઓ ધ્યાનયોગીનો યજ્ઞ જણાવે છે, જે ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણોની બધી ક્રિયાઓને જ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત મનના સંયમમાં અર્પી દે છે. આગલા શ્લોક (4.28)માં તેઓ દ્રવ્ય, તપ, યોગ, સ્વાધ્યાય અને જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞોનો ઉલ્લેખ કરે છે.

જીવન-બોધ

મનને શાંત કરવાનો માર્ગ જબરદસ્તી નહીં, સમજ છે. દરરોજ થોડો સમય બેસીને ઇન્દ્રિયો અને વિચારોની હલચલને અંદરની સ્થિરતામાં શાંત થવા દો; વિવેકથી જગાડેલો સંયમ જ ટકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રાણકર્મ: પ્રાણવાયુનાં કાર્યો — શ્વાસ, પાચન, સંચાલન વગેરે
આત્મસંયમયોગ: મનને સંયમિત કરી આત્મામાં સ્થિર કરવાનો યોગ
જ્ઞાનદીપિત: વિવેકજ્ઞાનથી પ્રજ્વલિત, પ્રકાશિત