શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 29

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe.apānaṃ tathāpare .
prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ॥

અર્થ

એ જ રીતે બીજા પ્રાણાયામપરાયણ સાધકો અપાનમાં પ્રાણને હોમે છે અને પ્રાણમાં અપાનને; તથા પ્રાણ અને અપાનની ગતિ રોકીને (પ્રાણાયામમાં જ સ્થિત રહે છે).

શબ્દાર્થ

अपाने – અપાન (અંદર આવતા / નીચે જતા વાયુ)માં
जुह्वति – હોમે છે
प्राणम् – પ્રાણ (બહાર જતા વાયુ)ને
प्राणे – પ્રાણમાં
अपानम् – અપાનને
तथा – એ જ રીતે
अपरे – બીજા
प्राणापानगती – પ્રાણ અને અપાનની ગતિને
रुद्ध्वा – રોકીને
प्राणायामपरायणाः – પ્રાણાયામમાં તત્પર, પ્રાણાયામને જ પોતાનું સાધન માનનારા

અન્વય

तथा अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणापानगती रुद्ध्वा अपाने प्राणं जुह्वति, प्राणे अपानं (च जुह्वति) ।

સમજૂતી

હવે ભગવાન પ્રાણાયામરૂપી યજ્ઞનું વર્ણન કરે છે. શ્વાસ અને મનનો ઊંડો સંબંધ છે — જ્યારે મન અશાંત હોય ત્યારે શ્વાસ પણ ઝડપી અને અનિયમિત થઈ જાય છે, અને જ્યારે શ્વાસ શાંત થાય ત્યારે મન પણ સ્થિર થવા લાગે છે. આ જ સિદ્ધાંત પર પ્રાણાયામની સાધના આધારિત છે, અને ભગવાન તેને પણ યજ્ઞની શ્રેણીમાં મૂકે છે.

આચાર્ય શંકર આ શ્લોકમાં પ્રાણાયામનાં ત્રણ અંગોને ઓળખે છે. ‘અપાને જુહ્વતિ પ્રાણમ્’ — પ્રાણને અપાનમાં અર્પણ કરવો, એટલે કે પૂરક (શ્વાસ અંદર ભરવો). ‘પ્રાણેઽપાનમ્’ — અપાનને પ્રાણમાં અર્પણ કરવો, એટલે કે રેચક (શ્વાસ બહાર છોડવો). અને ‘પ્રાણાપાનગતી રુદ્ધ્વા’ — બંનેની ગતિ રોકી દેવી, એટલે કે કુંભક (શ્વાસ રોકી રાખવો). આમ પૂરક, રેચક અને કુંભક — ત્રણેય અહીં સંકેતિત છે.

‘પ્રાણાયામપરાયણાઃ’ — આવા સાધકો પ્રાણાયામને જ પોતાનું મુખ્ય સાધન માનીને તેમાં તત્પર રહે છે. યોગપરંપરામાં પ્રાણાયામને મનની શુદ્ધિ અને એકાગ્રતાનું મહત્ત્વનું સાધન માનવામાં આવ્યું છે, કારણ કે શ્વાસને સાધવાથી મનની ચંચળતા ઓછી થાય છે અને ધ્યાન માટે ભૂમિકા તૈયાર થાય છે.

અહીં એ ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ભગવાન પ્રાણાયામને માત્ર શારીરિક વ્યાયામ તરીકે નહીં, પણ ‘યજ્ઞ’ તરીકે રજૂ કરે છે. જ્યારે તેને સ્વાસ્થ્ય કે શક્તિના લોભથી નહીં, પણ આંતરિક શુદ્ધિ અને ઈશ્વરપ્રાપ્તિના હેતુથી કરવામાં આવે, ત્યારે જ તે યજ્ઞ બને છે. સાધન એ જ રહે છે, પણ ભાવના તેને સાધારણમાંથી પવિત્ર બનાવી દે છે.

સંદર્ભ

4.28માં ભગવાને દ્રવ્ય, તપ, યોગ, સ્વાધ્યાય અને જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞો જણાવ્યા. અહીં તેઓ પ્રાણાયામરૂપી યજ્ઞનું વર્ણન કરે છે — પૂરક, રેચક અને કુંભક દ્વારા પ્રાણ-અપાનને સાધવા. આગલા શ્લોક (4.30)માં તેઓ નિયમિત આહારવાળા સાધકોનો યજ્ઞ જણાવે છે અને બધા યજ્ઞોના ફળની વાત કરે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે મન અશાંત હોય, ત્યારે થોડી ક્ષણો થોભીને ધીમા, ઊંડા શ્વાસ લો — મન આપમેળે શાંત થવા લાગશે. શ્વાસ પર ધ્યાન આપવું એ પોતાની અંદર પાછા ફરવાનું સૌથી સરળ દ્વાર છે; તેને સ્વાર્થથી નહીં, આત્મશુદ્ધિના ભાવથી અપનાવો.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રાણ: બહાર તરફ જતો (ઉચ્છ્વાસરૂપ) જીવનવાયુ
અપાન: અંદર આવતો / નીચે તરફ જતો વાયુ
પ્રાણાયામ: શ્વાસનું નિયમન — પૂરક, રેચક અને કુંભક
કુંભક: શ્વાસને અંદર કે બહાર રોકી રાખવો