શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 41

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasañchinnasaṃśayam .
ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya ॥

અર્થ

હે ધનંજય! જેણે યોગ દ્વારા કર્મોનો (કર્તાપણા અને ફળાસક્તિનો) સંન્યાસ કર્યો છે, જેના બધા સંશયો જ્ઞાન દ્વારા કપાઈ ગયા છે, અને જે આત્મવાન (સદા સજાગ, આત્મામાં સ્થિત) છે — તેને કર્મો બાંધતાં નથી.

શબ્દાર્થ

योगसंन्यस्तकर्माणम् – જેણે યોગ દ્વારા કર્મોનો સંન્યાસ (અર્પણ) કર્યો છે, તેને
ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् – જેના સંશયો જ્ઞાન દ્વારા પૂરેપૂરા કપાઈ ગયા છે, તેને
आत्मवन्तम् – આત્મવાન, સજાગ, પોતાના પર નિયંત્રણ રાખનારને
न – નહીં
कर्माणि – કર્મો
निबध्नन्ति – બાંધે છે
धनञ्जय – હે ધનને જીતનાર (અર્જુન)

અન્વય

(हे) धनञ्जय, योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् आत्मवन्तं कर्माणि न निबध्नन्ति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં સંશયી પુરુષના પતનની વાત હતી. હવે ભગવાન તેનાથી બરાબર વિરુદ્ધ વ્યક્તિનું ચિત્ર દોરે છે, અને આ રીતે સમગ્ર અધ્યાયના ઉપદેશનો સાર રજૂ કરે છે. અહીં ત્રણ વિશેષણો છે — યોગસંન્યસ્તકર્મા, જ્ઞાનસંછિન્નસંશય અને આત્મવાન — અને આ ત્રણેયનું ફળ છે કે તેને કર્મો બાંધતાં નથી.

‘યોગસંન્યસ્તકર્માણમ્’ — જેણે યોગ દ્વારા કર્મોનો સંન્યાસ કર્યો છે. અહીં એક ઊંડો વિરોધાભાસ જેવું દેખાય છે — યોગ એટલે કર્મ કરવું, અને સંન્યાસ એટલે કર્મ છોડવું. પરંતુ આ જ આ અધ્યાયનું રહસ્ય છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર અહીં ‘યોગ’નો અર્થ પરમાર્થદર્શનરૂપ જ્ઞાન છે, જેના દ્વારા જ્ઞાનીએ બધાં કર્મોનો ત્યાગ કર્યો છે — કારણ કે તે જાણી ગયો છે કે આત્મા અકર્તા છે. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ કરે છે કે જેણે બુદ્ધિયોગ (વિવેકયુક્ત કર્મયોગ) દ્વારા કર્મોનું કર્તાપણું અને ફળ ભગવાનને અર્પણ કર્યું છે. બંને વ્યાખ્યાઓમાં બાહ્ય કર્મો ચાલી શકે, પણ અંદર ‘હું કરું છું’નો ભાવ છૂટી જાય છે.

‘જ્ઞાનસંછિન્નસંશયમ્’ — જેના સંશયો જ્ઞાનથી સારી રીતે કપાઈ ગયા છે. આ 4.40ના ‘સંશયાત્મા’નો સીધો ઉત્તર છે. જ્યાં સંશય માણસને પાંગળો બનાવે છે, ત્યાં જ્ઞાન તેને નિશ્ચય અને દૃઢતા આપે છે. ‘આત્મવન્તમ્’ — આત્મવાન. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ ‘અપ્રમત્ત’ એટલે કે સદા સજાગ, ક્યારેય અસાવધ ન રહેનાર જણાવે છે. આવી વ્યક્તિ પોતાના પર સ્વામિત્વ રાખે છે અને આત્મામાં સ્થિત રહે છે.

આવા પુરુષને ‘ન કર્માણિ નિબધ્નન્તિ’ — કર્મો બાંધતાં નથી. આ જ 4.14થી વારંવાર દોહરાવાયેલું સત્ય છે: બંધન કર્મથી નહીં, અજ્ઞાન, આસક્તિ અને સંશયથી થાય છે. અર્જુનને ‘ધનંજય’ કહીને ભગવાન તેને તેના વિજયશીલ સ્વભાવની યાદ અપાવે છે — જેણે બહારની ધનસંપત્તિ જીતી છે, તે અંદરના સંશયને પણ જીતી શકે છે.

સંદર્ભ

4.40માં ભગવાને અજ્ઞાની, શ્રદ્ધાહીન અને સંશયીના પતનનું વર્ણન કર્યું. અહીં તેઓ તેનાથી વિરુદ્ધ, યોગથી કર્મોનો સંન્યાસ કરનાર, જ્ઞાનથી સંશય કાપનાર આત્મવાન પુરુષનું વર્ણન કરે છે, જેને કર્મો બાંધતાં નથી. આગલા શ્લોક (4.42)માં, જે આ અધ્યાયનો અંતિમ શ્લોક છે, તેઓ અર્જુનને જ્ઞાનની તલવારથી સંશય કાપીને યોગમાં સ્થિત થવાનો અને ઊભા થવાનો આદેશ આપે છે.

જીવન-બોધ

કામ છોડી દેવું એ સ્વતંત્રતા નથી; ‘હું જ કરનાર છું’ અને ‘ફળ મને જ જોઈએ’ — આ ભાવ છોડવો એ સ્વતંત્રતા છે. પોતાના સંશયોને સમજથી ઉકેલો અને દરેક પળે સજાગ રહો; ત્યારે કોઈ પણ કામ તમારા પર બોજ નહીં બને.

મુખ્ય શબ્દો

યોગસંન્યસ્તકર્મા: જેણે યોગ દ્વારા કર્મોનાં કર્તાપણા અને ફળનો ત્યાગ કર્યો હોય
જ્ઞાનસંછિન્નસંશય: જેના બધા સંશયો જ્ઞાનથી કપાઈ ગયા હોય
આત્મવાન: સદા સજાગ, આત્મસંયમી, આત્મામાં સ્થિત