ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 20

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ .
karmaṇyabhipravṛtto.api naiva kiñcitkaroti saḥ ॥

અર્થ

જે પુરુષ કર્મફળની આસક્તિ ત્યાગીને સદા તૃપ્ત રહે છે અને કોઈ (સાંસારિક) આશ્રય પર નિર્ભર રહેતો નથી, તે કર્મોમાં સારી રીતે પ્રવૃત્ત હોવા છતાં વાસ્તવમાં કંઈ જ કરતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • त्यक्त्वा – ત્યાગીને
  • कर्मफलासङ्गम् – કર્મફળની આસક્તિને
  • नित्यतृप्तः – સદા તૃપ્ત, આત્મામાં સંતુષ્ટ
  • निराश्रयः – કોઈ સાંસારિક આશ્રય પર નિર્ભર ન રહેનાર
  • कर्मणि – કર્મમાં
  • अभिप्रवृत्तः – પૂરેપૂરો લાગેલો
  • अपि – પણ
  • न – નહીં
  • एव – જ
  • किञ्चित् – કંઈ પણ
  • करोति – કરે છે
  • सः – તે

અન્વય

(यः) कर्मफलासङ्गं त्यक्त्वा नित्यतृप्तः निराश्रयः (भवति), सः कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि किञ्चित् न एव करोति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને જ્ઞાનીનાં કર્મોને કામનારહિત કહ્યાં હતાં. આ શ્લોકમાં તેઓ તેના આંતરિક સ્વરૂપનું ચિત્ર દોરે છે, અને ત્રણ ગુણ જણાવે છે — કર્મફળની આસક્તિનો ત્યાગ, નિત્યતૃપ્તિ અને નિરાશ્રયતા. આ ત્રણેયને કારણે તે ‘કર્મણ્યભિપ્રવૃત્તોઽપિ નૈવ કિઞ્ચિત્કરોતિ’ — કર્મમાં પૂરેપૂરો લાગેલો હોવા છતાં વાસ્તવમાં કંઈ કરતો નથી.

‘ત્યક્ત્વા કર્મફલાસઙ્ગમ્’ — કર્મફળની આસક્તિનો ત્યાગ. ધ્યાન આપો કે ભગવાન કર્મના ત્યાગની નહીં, ફળની આસક્તિના ત્યાગની વાત કરે છે. આ જ બીજા અધ્યાયના પ્રસિદ્ધ શ્લોક (2.47)નો ભાવ છે — કર્મ પર અધિકાર છે, ફળ પર નહીં.

‘નિત્યતૃપ્તઃ’ — સદા તૃપ્ત. આવી વ્યક્તિ બહારની વસ્તુઓથી નહીં, પોતાના આત્મસ્વરૂપથી સંતુષ્ટ રહે છે (3.17માં કહેલા ‘આત્મતૃપ્ત’ની જેમ). જેને અંદર પૂર્ણતા મળી ગઈ હોય, તેને બહારથી કંઈ મેળવવાની ભૂખ રહેતી નથી. ‘નિરાશ્રયઃ’ — આશ્રયરહિત. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ જણાવે છે — જે કોઈ દૃશ્ય કે અદૃશ્ય ફળના સાધનને પોતાના સુખનો આધાર બનાવતો નથી. તે ધન, પદ, લોકોની પ્રશંસા — કોઈ પર પોતાની શાંતિ ટકાવી રાખતો નથી. આચાર્ય રામાનુજ આમાં એ ભાવ જુએ છે કે તે પ્રકૃતિ અને શરીરને પોતાનો આધાર માનતો નથી, પણ આત્મામાં જ સ્થિત રહે છે.

આવી વ્યક્તિ કર્મ કરતાં પણ અકર્તા છે, કારણ કે તેનામાં ન કર્તાપણાનો અહંકાર છે, ન ફળની લાલસા. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આવા જ્ઞાની માટે કર્મ કરવું કે ન કરવું સમાન છે; જો તે લોકસંગ્રહ માટે કર્મ કરે તો પણ તે કર્મો તેને બાંધતાં નથી. આ જ 4.18ના ‘કર્મમાં અકર્મ’નું જીવંત ઉદાહરણ છે.

સંદર્ભ

4.19માં ભગવાને જણાવ્યું કે જ્ઞાનીનાં કાર્યો કામના-સંકલ્પથી રહિત હોય છે. અહીં તેઓ કહે છે કે ફળાસક્તિ છોડનાર, નિત્યતૃપ્ત અને નિરાશ્રય પુરુષ કર્મ કરતાં પણ કંઈ કરતો નથી. આગલા શ્લોક (4.21)માં તેઓ જણાવે છે કે આવી વ્યક્તિ માત્ર શરીરનિર્વાહનાં કર્મ કરતાં પાપને પ્રાપ્ત થતી નથી.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણી ખુશી પરિણામો, લોકોના અભિપ્રાય કે વસ્તુઓ પર ટકેલી હોય, ત્યારે દરેક કામ તણાવ બની જાય છે. અંદરથી સંતુષ્ટ રહેતાં શીખો — ત્યારે તમે પૂરા મનથી કામ કરી શકશો, અને કામનો બોજ તમને દબાવશે નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

કર્મફળાસંગ
કર્મના ફળ પ્રત્યે આસક્તિ
નિત્યતૃપ્ત
આત્મામાં સદા સંતુષ્ટ રહેનાર
નિરાશ્રય
જે પોતાની શાંતિ માટે કોઈ બાહ્ય આધાર પર નિર્ભર ન હોય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક