શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 30

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati .
sarve.apyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ॥

અર્થ

બીજા નિયમિત આહાર કરનારા સાધકો પ્રાણોને પ્રાણોમાં હોમે છે. આ બધા યજ્ઞના તત્ત્વને જાણનારા છે અને યજ્ઞ દ્વારા તેમનાં પાપો નાશ પામ્યાં છે.

શબ્દાર્થ

अपरे – બીજા
नियताहाराः – નિયમિત, સંયમિત આહાર કરનારા
प्राणान् – પ્રાણોને
प्राणेषु – પ્રાણોમાં
जुह्वति – હોમે છે
सर्वे – બધા
अपि – પણ
एते – આ
यज्ञविदः – યજ્ઞને જાણનારા
यज्ञक्षपितकल्मषाः – જેમનાં પાપો (મળ) યજ્ઞ દ્વારા નાશ પામ્યાં છે

અન્વય

अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । एते सर्वे अपि यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः (सन्ति) ।

સમજૂતી

યજ્ઞોની યાદીનો છેલ્લો યજ્ઞ આ શ્લોકના પહેલા ભાગમાં છે — ‘અપરે નિયતાહારાઃ પ્રાણાન્પ્રાણેષુ જુહ્વતિ’. કેટલાક સાધકો આહારને નિયમિત અને મર્યાદિત કરીને પ્રાણોને પ્રાણોમાં અર્પણ કરે છે. આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે આહારને સંયમિત કરવાથી ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણશક્તિઓ શાંત અને ક્ષીણ થાય છે; ત્યારે જે જે પ્રાણને વશ કરાય છે, તેમાં જ બીજા પ્રાણો વિલીન થઈ જાય છે — આ જ ‘પ્રાણોનું પ્રાણોમાં હવન’ છે.

ભોજન અને મનનો સંબંધ ભારતીય ચિંતનમાં સદાથી સ્વીકારાયો છે. ઉપનિષદમાં કહ્યું છે કે આહાર શુદ્ધ હોય તો અંતઃકરણ શુદ્ધ થાય છે. આગળ છઠ્ઠા અધ્યાય (6.16–17)માં ભગવાન પોતે કહેશે કે યોગ ન તો બહુ ખાનારનો સિદ્ધ થાય છે, ન તો બિલકુલ ન ખાનારનો — યુક્ત આહારવાળાનો જ યોગ દુઃખોનો નાશ કરે છે. ‘નિયતાહાર’નો અર્થ ભૂખ્યા રહેવું નથી, પણ સંતુલિત, મર્યાદિત અને સાત્ત્વિક ભોજન છે.

હવે શ્લોકના બીજા ભાગમાં ભગવાન બધા યજ્ઞોનો નિષ્કર્ષ આપે છે — ‘સર્વેઽપ્યેતે યજ્ઞવિદો યજ્ઞક્ષપિતકલ્મષાઃ’. 4.25થી અહીં સુધી કહેલા બધા સાધકો ‘યજ્ઞવિદ્’ છે — યજ્ઞના તત્ત્વને જાણનારા. અને આ બધાના ‘કલ્મષ’ — પાપ, ચિત્તના મળ — યજ્ઞ દ્વારા નાશ પામ્યા છે.

અહીં ગીતાની ઉદાર દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ થાય છે. ભગવાન કોઈ એક સાધનાને જ એકમાત્ર માર્ગ કહેતા નથી. દેવપૂજા, ઇન્દ્રિયસંયમ, દાન, તપ, સ્વાધ્યાય, પ્રાણાયામ, આહારસંયમ — બધા યજ્ઞો છે, જો તે સ્વાર્થરહિત ભાવથી કરાય. સૌનું સહિયારું ફળ છે ચિત્તની શુદ્ધિ, અને શુદ્ધ ચિત્ત જ આગળ જ્ઞાનનું પાત્ર બને છે.

સંદર્ભ

4.29માં ભગવાને પ્રાણાયામરૂપી યજ્ઞ જણાવ્યો. અહીં તેઓ આહારસંયમરૂપી યજ્ઞનો ઉલ્લેખ કરીને 4.25થી ચાલતી યજ્ઞોની યાદી પૂરી કરે છે અને કહે છે કે આ બધા સાધકો યજ્ઞ દ્વારા પાપરહિત થાય છે. આગલા શ્લોક (4.31)માં તેઓ યજ્ઞના શેષરૂપી અમૃતનું ફળ અને યજ્ઞ ન કરનારની દુર્દશા જણાવે છે.

જીવન-બોધ

ભોજન માત્ર પેટ ભરવાનું સાધન નથી, મનને ઘડનારું પણ છે. સંતુલિત, સાત્ત્વિક અને મર્યાદિત આહાર અપનાવો; અને યાદ રાખો કે તમારી સાધના ગમે તે હોય, જો તે નિઃસ્વાર્થ ભાવથી થાય તો તે તમારા મનને અવશ્ય શુદ્ધ કરશે.

મુખ્ય શબ્દો

નિયતાહાર: સંતુલિત, સંયમિત અને મર્યાદિત ભોજન કરનાર
યજ્ઞવિદ્: યજ્ઞના સાચા તત્ત્વને જાણનાર
કલ્મષ: પાપ, ચિત્તનો મળ અને અશુદ્ધિ