શ્રીકૃષ્ણનું સ્વધામ ગમન

પ્રભાસમાં પીપળા નીચે બિરાજેલા શ્રીકૃષ્ણના ચરણને જરા શિકારીએ હરણ સમજીને બાણ માર્યું. પ્રભુએ તેને ક્ષમા કરીને આશીર્વાદ આપ્યા અને પોતાના નિત્ય ધામમાં પાછા ફર્યા, અને કળિયુગનો આરંભ થયો.

પ્રભાસમાં યાદવોના નાશ પછી બલરામજી સમુદ્રકિનારે ગહન ધ્યાનમાં બેઠા. પરમાત્મામાં મન સ્થિર કરીને તેમણે આ લોકનો ત્યાગ કર્યો. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં વર્ણન છે કે તેમના દેહમાંથી એક વિશાળ શ્વેત નાગ, અનંત શેષ, નીકળીને સમુદ્રમાં સમાઈ ગયા.

ત્યાર પછી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતાના તેજસ્વી ચતુર્ભુજ સ્વરૂપે એક પીપળાના ઝાડ નીચે શાંત ભાવે બિરાજ્યા અને પોતાનો ડાબો પગ જમણી જાંઘ પર રાખ્યો. એ જ વખતે જરા નામનો એક શિકારી, જેના બાણની અણી લોખંડના મૂસળના છેલ્લા ટુકડામાંથી બની હતી, દૂરથી પ્રભુના લાલ તળિયાને જોઈને તેને હરણ માની બેઠો. તેણે બાણ છોડ્યું અને તે પ્રભુના ચરણમાં વાગ્યું.

જ્યારે જરા પાસે આવ્યો અને જોયું કે પોતાનાથી શું થઈ ગયું છે, ત્યારે તે ભયથી ધ્રૂજતો શ્રીકૃષ્ણના ચરણોમાં પડી ગયો અને સજાની યાચના કરવા લાગ્યો. શ્રીકૃષ્ણે ખૂબ વહાલથી તેને સાંત્વના આપી. તેમણે કહ્યું કે ડરશો નહીં, આ બધું મારી જ ઇચ્છાથી થયું છે, અને તેને આશીર્વાદ આપીને સ્વર્ગલોકમાં મોકલ્યો. જે પ્રભુએ પોતાને ઘાયલ કરનારને પણ ક્ષમા કરી, તેઓ આપણને કરુણાની સૌથી ઊંચી સીમા બતાવે છે.

શ્રીકૃષ્ણના સારથિ દારુક તેમને શોધતા આવ્યા અને ઝાડ નીચે તેમને જોયા. શ્રીકૃષ્ણે તેમને કહ્યું કે દ્વારકા જઈને પરિવારને બધું જણાવો, અને કહો કે સૌ નગર છોડી દે, કારણ કે સમુદ્ર જલદી તેને ડુબાડી દેશે, અને અર્જુન સાથે ઇન્દ્રપ્રસ્થ જાય. પછી શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું મન પોતાના જ સ્વરૂપમાં સ્થિર કર્યું અને પોતાના નિત્ય ધામમાં પાછા ફર્યા. ભક્તો આને મૃત્યુ નથી કહેતા; તેઓ તેને સ્વધામ ગમન, એટલે કે પ્રભુનું પોતાના ધામમાં પાછા ફરવું કહે છે.

પ્રભુના પ્રસ્થાન સાથે જ કળિયુગનો આરંભ થયો. અર્જુન દ્વારકા આવ્યા, વસુદેવજી અને બીજાઓના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા, અને સ્ત્રીઓ, બાળકો તથા વડીલોને સાથે લઈને નીકળ્યા. તેમની પાછળ સમુદ્રે દ્વારકાને પોતાનામાં સમાવી લીધી. રસ્તામાં લૂંટારાઓએ હુમલો કર્યો, અને અર્જુને જોયું કે તેમનું મહાન ધનુષ્ય શક્તિહીન બની ગયું છે, કારણ કે તેની શક્તિ હંમેશાં શ્રીકૃષ્ણની કૃપા જ હતી.

ગુજરાતમાં સોમનાથ પાસે વેરાવળમાં ભાલકા તીર્થને એ સ્થળ માનવામાં આવે છે જ્યાં જરાનું બાણ પ્રભુના ચરણમાં વાગ્યું, અને હિરણ નદીના કિનારે ત્રિવેણી સંગમ પાસે દેહોત્સર્ગને પ્રભુના પ્રસ્થાનનું સ્થળ માનવામાં આવે છે.

આ અંતિમ લીલા ક્ષમા અને સમર્પણ શીખવે છે, અને એ સત્ય બતાવે છે કે ભગવાન શાશ્વત છે. તેઓ માત્ર આપણી આંખોથી ઓઝલ થાય છે, પોતાના ભક્તોનાં હૃદયમાંથી ક્યારેય નહીં.

Source

Mahabharata, Mausala Parva; Shrimad Bhagavatam, Canto 11, ch. 30–31

Place

Prabhasa (Bhalka Tirth and Dehotsarg, near Somnath, Gujarat) – Dwarka

Lesson

પ્રભુ પોતાને ઘાયલ કરનારને પણ ક્ષમા કરે છે; તેઓ શાશ્વત છે અને ભક્તોનાં હૃદયમાંથી ક્યારેય જતા નથી.