સાંદીપનિ મુનિનો આશ્રમ અને ગુરુદક્ષિણા

જગદ્ગુરુ હોવા છતાં શ્રીકૃષ્ણે અવંતીમાં સાંદીપનિ મુનિ પાસે વિદ્યા મેળવી અને ગુરુદક્ષિણામાં યમલોકમાંથી ગુરુનો ખોવાયેલો પુત્ર પાછો લાવ્યા.

કંસના અંત પછી શ્રીકૃષ્ણે પોતાનાં માતા-પિતા વસુદેવ અને દેવકીને બંધનમાંથી મુક્ત કર્યાં અને ઉગ્રસેનને ફરી મથુરાના સિંહાસન પર બેસાડ્યા. ત્યાર પછી વસુદેવજીએ કુળગુરુ ગર્ગાચાર્ય પાસે બંને પુત્રોના યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર કરાવ્યા. દ્વિજ બન્યા પછી બંને ભાઈ સાચા વિદ્યાર્થીની જેમ ગુરુકુળમાં રહેવા ઇચ્છતા હતા, તેથી તેઓ અવંતીપુર, જેને આજે ઉજ્જૈન કહે છે, ત્યાં સાંદીપનિ મુનિના આશ્રમે ગયા.

જે ભગવાન પોતે સમગ્ર જ્ઞાનના સ્રોત છે, તેઓ આશ્રમમાં સ્વામી બનીને ન ગયા. તેમણે બીજા શિષ્યોની જેમ નમ્રતા અને શ્રદ્ધાથી ગુરુની સેવા કરી, જેમ એક સારા શિષ્યે કરવી જોઈએ. સાંદીપનિ મુનિ તેમના પર ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને તેમને અંગો સહિત વેદ, ધનુર્વેદ અને શસ્ત્રવિદ્યા, ધર્મશાસ્ત્ર, ન્યાય અને રાજનીતિનું શિક્ષણ આપ્યું. બંને ભાઈ દરેક વિષય એક વાર સાંભળતાં જ ગ્રહણ કરી લેતા, અને કહેવાય છે કે તેમણે ચોસઠ દિવસ-રાતમાં ચોસઠ કળાઓમાં નિપુણતા મેળવી લીધી. લોકપરંપરા એ પણ યાદ કરે છે કે ગરીબ બ્રાહ્મણ બાળક સુદામા આ જ આશ્રમમાં શ્રીકૃષ્ણના સહાધ્યાયી હતા.

વિદ્યા પૂરી થતાં શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામે ગુરુદેવને પૂછ્યું કે તેઓ શી ગુરુદક્ષિણા અર્પણ કરે. સાંદીપનિ મુનિ અને તેમનાં પત્ની તેમની અલૌકિક શક્તિ જોઈ ચૂક્યાં હતાં. પરસ્પર વિચાર કરીને તેમણે એક જ ઇચ્છા જણાવી. તેમનો પુત્ર પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સમુદ્રમાં ડૂબી ગયો હતો, અને તેઓ તેને પાછો ઇચ્છતાં હતાં.

બંને ભાઈ રથમાં બેસીને સમુદ્રકિનારે પહોંચ્યા. સમુદ્રદેવ ભેટ લઈને પ્રગટ થયા અને બોલ્યા કે શંખના રૂપમાં પાણીમાં રહેતો પંચજન નામનો એક દૈત્ય એ બાળકને લઈ ગયો હતો. શ્રીકૃષ્ણે સમુદ્રમાં ઊતરીને એ દૈત્યનો વધ કર્યો, પણ બાળક તેના શરીરમાંથી ન મળ્યો. દૈત્યના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો શંખ લઈને શ્રીકૃષ્ણ બલરામ સાથે મૃત્યુના દેવ યમરાજની નગરી સંયમની પહોંચ્યા અને ત્યાં એ શંખ વગાડ્યો. યમરાજ તરત બહાર આવ્યા, તેમની પૂજા કરી અને પૂછ્યું કે તેઓ શી સેવા કરે. શ્રીકૃષ્ણે પોતાના ગુરુનો પુત્ર માગ્યો, જે પોતાનાં કર્મોને કારણે ત્યાં લાવવામાં આવ્યો હતો. યમરાજે આનંદથી બાળક પાછો સોંપી દીધો.

શ્રીકૃષ્ણે બાળકને તેનાં માતા-પિતા સામે ઊભો રાખ્યો અને પૂછ્યું કે શું તેઓ બીજી કોઈ સેવા કરી શકે. સાંદીપનિ મુનિએ આશીર્વાદ આપ્યા કે તમારી વિદ્યા સદા તાજી રહે અને તમારી કીર્તિ પવિત્ર રહે. ત્યારથી એ પાંચજન્ય શંખ શ્રીકૃષ્ણનો પોતાનો બન્યો, જેનો નાદ આગળ જતાં કુરુક્ષેત્રમાં ગુંજ્યો.

આ લીલા શીખવે છે કે મહાનમાં મહાન વ્યક્તિએ પણ ગુરુ પાસે નમ્રતાથી જવું જોઈએ, અને ગુરુનું ઋણ પૂરી શક્તિ લગાવીને ચૂકવવું જોઈએ.

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10, ch. 45

Place

Avantipura (Ujjain) – Prabhasa – Samyamani

Lesson

મહાન વ્યક્તિ પણ ગુરુ પાસે નમ્રતાથી જાય છે અને પૂરી શક્તિથી ગુરુઋણ ચૂકવે છે.