કાલયવન અને રાજા મુચુકુંદ

શ્રીકૃષ્ણ કાલયવનને એક ગુફામાં લઈ ગયા જ્યાં પ્રાચીન રાજા મુચુકુંદ સૂતા હતા. તેમની દૃષ્ટિ પડતાં જ કાલયવન ભસ્મ થઈ ગયો અને મુચુકુંદને ભગવાનનાં દર્શન થયાં.

જ્યારે જરાસંધ મથુરા પર અઢારમા આક્રમણની તૈયારી કરતો હતો, ત્યારે જ કાલયવન નામનો એક ભયંકર યોદ્ધો, જેણે નારદજી પાસેથી સાંભળ્યું હતું કે માત્ર યાદવો જ તેની બરાબરીના છે, વિદેશી યોદ્ધાઓની વિશાળ સેના લઈને નગર પર ચઢી આવ્યો. શ્રીકૃષ્ણ જાણતા હતા કે જો યાદવો બે શત્રુઓ વચ્ચે ફસાઈ જશે તો પ્રજાને કષ્ટ પડશે. તેથી તેમણે સમુદ્રમાં દ્વારકા નગરી બંધાવી અને પોતાની યોગમાયાથી સૌને ત્યાં પહોંચાડી દીધા, જેની કથા અલગ કહેવામાં આવી છે. પછી તેઓ કમળની માળા પહેરીને, કોઈ શસ્ત્ર વિના, એકલા મથુરાની બહાર નીકળ્યા.

નારદજીના વર્ણન પરથી કાલયવને તેમને ઓળખી લીધા અને નક્કી કર્યું કે તે પણ શસ્ત્ર વિના, પગપાળા જ તેમની સાથે લડશે. શ્રીકૃષ્ણ પાછા વળીને દોડવા લાગ્યા અને એવી રીતે દોડતા રહ્યા કે હંમેશાં તેની પહોંચથી જરાક આગળ રહે, જાણે તેને પીછો કરવાનું આમંત્રણ આપતા હોય. કાલયવન અપશબ્દો બોલતો પાછળ દોડતો રહ્યો, ત્યાં સુધી કે શ્રીકૃષ્ણ એક પર્વતની ઊંડી ગુફામાં ચાલ્યા ગયા. અંદર કાલયવને એક માણસને સૂતેલો જોયો. શ્રીકૃષ્ણ ઊંઘવાનો ડોળ કરે છે એમ માનીને તેણે તેને જોરથી લાત મારી. લોકકથા પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું પીતાંબર એ સૂતેલા પુરુષ પર ઓઢાડી દીધું હતું.

એ સૂતેલા પુરુષ ઇક્ષ્વાકુ વંશના મહાન રાજા, માંધાતાના પુત્ર મુચુકુંદ હતા. ઘણા સમય પહેલાં તેમણે યુગો સુધી અસુરોથી દેવતાઓનું રક્ષણ કર્યું હતું. જ્યારે દેવતાઓને પોતાના સેનાપતિ મળી ગયા, ત્યારે તેમણે મુચુકુંદને વિદાય આપતાં વરદાન માગવા કહ્યું. તેમનો પરિવાર અને રાજ્ય તો ક્યારનાંય નાશ પામી ચૂક્યાં હતાં, તેથી તેમણે માત્ર ગાઢ નિદ્રા માગી, અને દેવતાઓએ વરદાન આપ્યું કે જે તેમને જગાડશે તે તેમની દૃષ્ટિથી ભસ્મ થઈ જશે. હવે લાત વાગવાથી જાગીને મુચુકુંદે ક્રોધથી આંખો ખોલી, અને જેવી તેમની નજર કાલયવન પર પડી કે તરત તેના શરીરમાંથી અગ્નિ પ્રગટ્યો અને તે રાખ થઈ ગયો.

ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ મુચુકુંદ સામે પ્રગટ થયા, શ્યામવર્ણ, તેજસ્વી, ચતુર્ભુજ અને કૌસ્તુભમણિ ધારણ કરેલા. મુચુકુંદે તેમનો પરિચય પૂછ્યો અને શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યો. ભાવવિભોર થઈને વૃદ્ધ રાજાએ હૃદયપૂર્વક સ્તુતિ કરી. તેમણે કહ્યું કે તેમણે યુગો સુધી રાજ્ય અને ભોગો પાછળ દોડીને સમય વેડફ્યો, હવે તેમને પ્રભુનાં ચરણોના શરણ સિવાય બીજું કશું જોઈતું નથી. શ્રીકૃષ્ણ પ્રસન્ન થયા અને વચન આપ્યું કે આવતા જન્મમાં તેઓ બ્રાહ્મણ થઈને ભગવાનને પામશે. મુચુકુંદ ગુફામાંથી બહાર આવ્યા, જોયું કે નવા યુગમાં માણસો નાના થઈ ગયા છે, અને તપસ્યા માટે ઉત્તરમાં બદરિકાશ્રમ ચાલ્યા ગયા.

શ્રીકૃષ્ણ મથુરા પાછા ફર્યા, અને જ્યારે જરાસંધની સેના ફરી આવી ત્યારે તેઓ અને બલરામ રણભૂમિ છોડીને ભાગતા દેખાયા અને પછી દ્વારકા ચાલ્યા ગયા. આ કારણે શ્રીકૃષ્ણને પ્રેમથી રણછોડ કહેવાય છે, એટલે કે રણ છોડનારા. ગુજરાતમાં તેઓ રણછોડરાય તરીકે પૂજાય છે, ખાસ કરીને ડાકોરમાં.

આ લીલા શીખવે છે કે ભગવાનની લીલાઓ ગહન છે. જે પીછેહઠ જેવું દેખાય છે તે પણ એક મોટી યોજનાનો ભાગ છે, અને દરેક જીવને પોતાના સમયે તેમનાં ચરણો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.

Source

Shrimad Bhagavatam, Canto 10, ch. 51–52

Place

Mathura – Muchukunda's cave – Badarikashrama

Lesson

જે પીછેહઠ જેવું દેખાય છે, તે પણ ભગવાનની મોટી યોજનાનો ભાગ હોઈ શકે છે.