વીર અભિમન્યુ

શ્રીકૃષ્ણના ભાણેજ અભિમન્યુએ તેરમા દિવસે એકલા ચક્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ કરીને અદ્ભુત શૌર્ય બતાવ્યું અને વીરગતિ પામ્યા. અર્જુને જયદ્રથ-વધની પ્રતિજ્ઞા લીધી, જે શ્રીકૃષ્ણની સહાયથી પૂરી કરી.

અભિમન્યુ અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણનાં બહેન સુભદ્રાના પુત્ર હતા, તેથી તેઓ શ્રીકૃષ્ણના વહાલા ભાણેજ હતા. તેમનું બાળપણ દ્વારકામાં પોતાના મામાઓના સ્નેહમાં વીત્યું અને તેઓ એક તેજસ્વી યુવાન યોદ્ધા બન્યા. તેમનાં લગ્ન રાજા વિરાટની પુત્રી ઉત્તરા સાથે થયાં હતાં.

લોકપરંપરા મુજબ, અભિમન્યુ માતાના ગર્ભમાં હતા ત્યારે એક વાર અર્જુને સુભદ્રાને ચક્રવ્યૂહ, એટલે કે ગોળાકાર યુદ્ધ-રચનાને ભેદવાની રીત સમજાવી. ગર્ભમાંના બાળકે બધું સાંભળ્યું; પણ અર્જુન તેમાંથી બહાર નીકળવાની રીત કહે તે પહેલાં સુભદ્રાને ઊંઘ આવી ગઈ, અને તેથી અભિમન્યુ માત્ર અંદર જવાનો માર્ગ જાણતા હતા.

યુદ્ધના તેરમા દિવસે દ્રોણાચાર્યે કૌરવ સેનાને ચક્રવ્યૂહમાં ગોઠવી, જ્યારે અર્જુન અને શ્રીકૃષ્ણને સંશપ્તક યોદ્ધાઓ રણભૂમિના બીજા ભાગમાં ખેંચી ગયા હતા. પાંડવ પક્ષમાં બીજું કોઈ આ વ્યૂહ તોડવાનું જાણતું નહોતું. યુવાન અભિમન્યુએ માર્ગ ખોલવાની તૈયારી બતાવી અને બાકીના યોદ્ધાઓએ તરત પાછળ આવવાનું વચન આપ્યું. તેમણે ભારે હિંમતથી વ્યૂહમાં પ્રવેશ કર્યો, પણ ભગવાન શિવના વરદાનથી બળવાન બનેલા જયદ્રથે દ્વાર પર જ પાંડવ યોદ્ધાઓને રોકી લીધા. અંદર એકલા અભિમન્યુએ એકસાથે અનેક મહારથીઓનો સામનો કર્યો. ધનુષ્ય અને રથ તૂટી ગયા પછી પણ તેઓ હાથમાં રથનું પૈડું લઈને લડતા રહ્યા, જ્યાં સુધી અંતે વીરગતિ ન પામ્યા. તેમના શત્રુઓ પણ તેમના શૌર્યથી દંગ રહી ગયા.

પાછા ફરીને અર્જુને આ સમાચાર સાંભળ્યા ત્યારે તેમના શોકની કોઈ સીમા ન રહી. તેમણે પ્રતિજ્ઞા કરી કે બીજે દિવસે સૂર્યાસ્ત પહેલાં જયદ્રથનો વધ કરશે, નહીંતર પોતે અગ્નિમાં પ્રવેશ કરશે. ચૌદમા દિવસે જયદ્રથને કૌરવ સેનાની ઘણે પાછળ છુપાવી રાખવામાં આવ્યો. દિવસ આથમવા આવ્યો ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે પોતાની યોગશક્તિથી સૂર્યને ઢાંકી દીધો, જેથી લાગ્યું કે સૂર્ય આથમી ગયો છે; લોકપરંપરા કહે છે કે તેમણે સુદર્શન ચક્રથી સૂર્યને ઢાંક્યો. કૌરવો નિશ્ચિંત થઈ ગયા, જયદ્રથ સામે આવ્યો, અને ત્યારે જ સૂર્યનો પ્રકાશ પાછો આવ્યો. અર્જુને પોતાની પ્રતિજ્ઞા પૂરી કરી, અને શ્રીકૃષ્ણની સલાહથી એવું બાણ છોડ્યું કે જયદ્રથનું મસ્તક દૂર તેના પિતાના ખોળામાં જઈ પડ્યું, જેથી વૃદ્ધ રાજાને મળેલા વરદાનનું અનિષ્ટ ટળી ગયું.

અભિમન્યુની કથા યુવાન સાહસ અને કર્તવ્યનિષ્ઠાના સર્વોચ્ચ ઉદાહરણ તરીકે યાદ કરાય છે. તે એ પણ શીખવે છે કે અધૂરું જ્ઞાન સંકટ લાવી શકે છે, અને સૌથી અંધારી ઘડીએ પણ ભગવાન પોતાના ભક્તની પ્રતિજ્ઞાની પડખે ઊભા રહે છે.

Source

Mahabharata, Drona Parva; learning in the womb is popular tradition

Place

Kurukshetra

Lesson

સાહસ અને કર્તવ્ય યુવાનીમાં સૌથી ઉજ્જ્વળ ઝળકે છે; અધૂરું જ્ઞાન જોખમી છે, અને ભગવાન ભક્તની પ્રતિજ્ઞાની પડખે ઊભા રહે છે.