વિશ્વરૂપ દર્શન

ગીતાના અગિયારમા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપીને પોતાનું વિરાટ વિશ્વરૂપ બતાવ્યું, જેમાં આખી સૃષ્ટિ અને સ્વયં કાળ સમાયેલાં હતાં.

ગીતાના દસમા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણે પોતાની દિવ્ય વિભૂતિઓનું વર્ણન કર્યું: જ્યોતિઓમાં હું તેજસ્વી સૂર્ય છું, નદીઓમાં ગંગા છું, અચળ વસ્તુઓમાં હિમાલય છું. આ સાંભળીને અર્જુનની ઉત્કંઠા વધી ગઈ. અગિયારમા અધ્યાયની શરૂઆતમાં તેમણે નમ્રતાથી પ્રાર્થના કરી: હે યોગેશ્વર, જો આપ માનતા હો કે હું તે જોવા યોગ્ય છું, તો મને આપનું અવિનાશી સ્વરૂપ બતાવો.

શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે તું તારી આ સામાન્ય આંખોથી મને જોઈ શકીશ નહીં, તેથી હું તને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપું છું (અધ્યાય 11, શ્લોક 8). પછી પ્રભુએ પોતાનું પરમ સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું. અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને આ વર્ણન સંભળાવતાં સંજયે કહ્યું કે જો આકાશમાં એકસાથે હજાર સૂર્યોનો પ્રકાશ ઊગે, તો કદાચ તે એ મહાત્માના તેજ જેવો થાય (અધ્યાય 11, શ્લોક 12).

અર્જુને દેવોના દેવના શરીરમાં અનેક ભાગોમાં વહેંચાયેલું આખું જગત એક જ સ્થાને રહેલું જોયું. તેમણે અસંખ્ય મુખ અને નેત્રો, દિવ્ય આભૂષણો અને આયુધો, કમળ પર બિરાજેલા બ્રહ્માજી, ઋષિઓ અને દિવ્ય નાગો જોયા. એ સ્વરૂપનો ન આદિ હતો, ન મધ્ય, ન અંત. રોમાંચિત થઈને અર્જુને માથું નમાવ્યું અને પ્રભુની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

પછી એ દર્શન ભયંકર બની ગયું. અર્જુને જોયું કે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને પોતાના પક્ષના યોદ્ધાઓ પણ એ સ્વરૂપનાં વિકરાળ મુખોમાં એવી રીતે ધસી રહ્યા છે, જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં કે પતંગિયાં દીવાની જ્યોતમાં ધસે છે. ધ્રૂજતાં ધ્રૂજતાં તેમણે પૂછ્યું કે આ ઉગ્ર રૂપમાં આપ કોણ છો?

શ્રીકૃષ્ણે અધ્યાય 11, શ્લોક 32ના પ્રસિદ્ધ વચનોમાં ઉત્તર આપ્યો: હું લોકોનો નાશ કરનારો વધેલો કાળ છું, અને અહીં લોકોનો સંહાર કરવામાં પ્રવૃત્ત છું. તારા વિના પણ આ યોદ્ધાઓ બચવાના નથી. તેથી, તેમણે શ્લોક 33માં કહ્યું, ઊભો થા અને યશ પ્રાપ્ત કર; આ બધા મારા વડે પહેલેથી જ હણાઈ ચૂક્યા છે, તું તો માત્ર નિમિત્ત બન.

ભાવવિભોર અર્જુને વારંવાર પ્રભુની સ્તુતિ કરી અને ક્ષમા માગી કે તેમનો મહિમા જાણ્યા વિના તેમણે ક્યારેક સહજભાવે "હે કૃષ્ણ, હે યાદવ, હે સખા" કહીને બોલાવ્યા હતા. તેમણે ફરી સૌમ્ય ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ જોવાની પ્રાર્થના કરી. શ્રીકૃષ્ણે પોતાનું ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ બતાવ્યું અને પછી પોતાનું સુંદર દ્વિભુજ માનવ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, જેથી અર્જુનનું મન શાંત થયું.

ત્યારે શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે આ સ્વરૂપ ન વેદોના અધ્યયનથી, ન તપ, દાન કે યજ્ઞથી જોઈ શકાય છે, પણ માત્ર અનન્ય ભક્તિથી (અધ્યાય 11, શ્લોક 53–54). આ દર્શન શીખવે છે કે જે પ્રભુ મિત્ર બનીને આપણો રથ હાંકે છે, એ જ સમગ્ર કાળ અને સમગ્ર લોકોના સ્વામી પણ છે.

Source

Bhagavad Gita, chapter 11 (Vishvarupa Darshana Yoga)

Place

Kurukshetra

Gita Refs

11.4, 11.8, 11.12, 11.32, 11.33, 11.41, 11.54

Lesson

જે સખા આપણો રથ ચલાવે છે, એ જ સમગ્ર લોકોના સ્વામી છે, અને તેમને માત્ર અનન્ય ભક્તિથી જ ઓળખી શકાય છે.