ભીષ્મ પિતામહ અને શ્રીકૃષ્ણ

શસ્ત્ર ન ઉપાડવાનું વચન આપનાર શ્રીકૃષ્ણ પોતાના ભક્ત ભીષ્મનું વચન રાખવા ચક્ર લઈને તેમની તરફ દોડ્યા. શરશય્યા પર સૂતેલા ભીષ્મે પ્રભુની સ્તુતિ કરી અને યુધિષ્ઠિરને વિષ્ણુ સહસ્રનામ આપ્યું.

યુદ્ધ પહેલાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે જાહેર કર્યું હતું કે તેઓ કોઈ શસ્ત્ર નહીં ઉપાડે. કુરુવંશના પિતામહ અને શ્રીકૃષ્ણના મહાન ભક્ત ભીષ્મ કૌરવ સેનાના સેનાપતિ હતા. લોકપરંપરા મુજબ ભીષ્મે પ્રતિજ્ઞા કરી કે તેઓ શ્રીકૃષ્ણને રણભૂમિમાં શસ્ત્ર ઉપાડવા મજબૂર કરશે.

દિવસે દિવસે ભીષ્મનાં બાણોથી પાંડવ સેના ધ્રૂજી ઊઠી. અર્જુન પોતાના પિતામહ પ્રત્યેના પ્રેમ અને આદરને કારણે નરમાશથી લડતા હતા. આ જોઈને શ્રીકૃષ્ણ રથ પરથી કૂદી પડ્યા અને ભીષ્મ તરફ દોડ્યા. મહાભારતમાં વર્ણન છે કે તેમણે પોતાનું સુદર્શન ચક્ર ઉપાડ્યું; લોકપરંપરા અને ચિત્રોમાં તેમને ઘણી વાર રથનું પૈડું ઉપાડેલા દર્શાવાય છે. ભીષ્મે ધનુષ્ય નીચે મૂકી દીધું અને હાથ જોડીને તેમનું સ્વાગત કર્યું, એમ કહીને કે પ્રભુના હાથે પડવું એ જ તેમનું સૌથી મોટું સૌભાગ્ય હશે. અર્જુન શ્રીકૃષ્ણની પાછળ દોડ્યા, તેમના ચરણ પકડી લીધા અને પૂરી શક્તિથી લડવાનું વચન આપીને તેમને પાછા ફરવા વિનંતી કરી. શ્રીકૃષ્ણ રથ પર પાછા આવ્યા.

શ્રીમદ્ ભાગવતમાં ભીષ્મ પાછળથી આ ક્ષણને વિસ્મયથી યાદ કરે છે: પ્રભુએ પોતાના ભક્તની પ્રતિજ્ઞા સાચી કરવા પોતાની પ્રતિજ્ઞા છોડી દીધી. ભક્તનું વચન જળવાય એ માટે શ્રીકૃષ્ણને વચન તોડનાર કહેવાવું પણ મંજૂર હતું.

દસમા દિવસે ભીષ્મ પડ્યા અને શરશય્યા પર સૂતા. તેમને ઇચ્છામૃત્યુનું વરદાન હતું, તેથી તેમણે સૂર્યના ઉત્તરાયણની રાહ જોઈ. યુદ્ધ પછી શ્રીકૃષ્ણ યુધિષ્ઠિર અને પાંડવોને તેમની પાસે લઈ આવ્યા. શ્રીકૃષ્ણને નિહાળતાં ભીષ્મે સુંદર સ્તુતિ કરી, અર્જુનના સારથિ રૂપે પ્રભુનું સ્મરણ કર્યું, અને પ્રાર્થના કરી કે અંત સમયે તેમનું મન માત્ર પ્રભુમાં જ સ્થિર રહે.

શ્રીકૃષ્ણના કહેવાથી ભીષ્મે યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મ અને સૌનાં કર્તવ્યોનો ઉપદેશ આપ્યો. જ્યારે યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું કે એ એક પરમ દેવ કોણ છે, જેમની સ્તુતિ કરીને મનુષ્ય શાંતિ પામે છે, ત્યારે ભીષ્મે તેમને વિષ્ણુ સહસ્રનામ, એટલે કે ભગવાન વિષ્ણુનાં હજાર નામ આપ્યાં, જેનો પાઠ ભક્તો આજે પણ કરે છે. પછી શ્રીકૃષ્ણ પર દૃષ્ટિ સ્થિર રાખીને ભીષ્મે દેહનો ત્યાગ કર્યો.

આ લીલા ભગવાન અને ભક્તના કોમળ સંબંધને દર્શાવે છે. ભગવાન પોતાના ભક્તની રક્ષા કરે છે, ભક્તના વચનને પોતાના વચનથી ઉપર રાખે છે, અને વિદાયની ઘડીએ તેને પોતાનાં દર્શનની કૃપા આપે છે.

Source

Mahabharata, Bhishma Parva, Shanti Parva and Anushasana Parva; Shrimad Bhagavatam, Canto 1, ch. 9

Place

Kurukshetra

Lesson

ભગવાન ભક્તના વચનને પોતાના વચનથી ઉપર રાખે છે અને અંતિમ ઘડીએ તેને પોતાનાં દર્શન આપે છે.