કુરુક્ષેત્રમાં ગીતા ઉપદેશ

યુદ્ધભૂમિ પર શોકથી વ્યાકુળ અર્જુનને સારથિ બનેલા શ્રીકૃષ્ણે આત્મા, કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિનો અમર ઉપદેશ આપ્યો, જે ભગવદ્ ગીતા તરીકે ઓળખાય છે.

યુદ્ધ પહેલાં અર્જુન અને દુર્યોધન બંને શ્રીકૃષ્ણ પાસે મદદ માગવા આવ્યા. શ્રીકૃષ્ણે એક તરફ પોતાની વિશાળ નારાયણી સેના અને બીજી તરફ શસ્ત્ર ન ઉપાડનારા પોતાને મૂક્યા. દુર્યોધને સેના પસંદ કરી અને અર્જુને માત્ર શ્રીકૃષ્ણને, અને પ્રભુ તેમના સારથિ બન્યા. આ પસંદગીમાં જ ગીતાનો સાર છુપાયેલો છે: ભગવાન આપણી સાથે હોય, એ કોઈ પણ બાહ્ય બળ કરતાં મોટું છે.

કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં બંને સેનાઓ સજ્જ ઊભી હતી. અર્જુને શ્રીકૃષ્ણને કહ્યું કે રથને બંને સેનાઓની વચ્ચે લઈ જાઓ, જેથી હું જોઈ શકું કે મારે કોની સામે લડવાનું છે. ત્યાં તેમણે પિતામહ ભીષ્મ, ગુરુ દ્રોણ, ભાઈઓ, કાકા, મામા અને મિત્રોને જોયા. તેમનાં અંગો ધ્રૂજવા લાગ્યાં, ગાંડીવ ધનુષ હાથમાંથી સરકવા લાગ્યું, અને તેઓ બોલ્યા કે ત્રણેય લોકના રાજ્ય માટે પણ હું યુદ્ધ નહીં કરું. ગીતાનો પહેલો અધ્યાય શોકથી વ્યાકુળ અર્જુન રથમાં બેસી પડે છે ત્યાં પૂરો થાય છે.

શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ બીજા અધ્યાયથી શરૂ થાય છે. તેઓ કહે છે કે આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી અને ક્યારેય મરતો નથી; શરીર હણાય ત્યારે પણ તે હણાતો નથી. જેમ માણસ જૂનાં વસ્ત્રો ત્યજીને નવાં વસ્ત્રો પહેરે છે, તેમ દેહધારી આત્મા જૂનાં શરીરો છોડીને નવાં શરીરો ધારણ કરે છે. તેથી જ્ઞાનીઓ શોક કરતા નથી.

પછી તેઓ કર્મયોગ, એટલે કે નિષ્કામ કર્મનો માર્ગ સમજાવે છે. પ્રસિદ્ધ શ્લોક (અધ્યાય 2, શ્લોક 47)માં તેઓ કહે છે કે તારો અધિકાર માત્ર કર્મ પર છે, તેના ફળ પર ક્યારેય નહીં; ફળ માટે કર્મ ન કર, અને કર્મ ન કરવામાં પણ આસક્તિ ન રાખ. સફળતા અને નિષ્ફળતામાં સમભાવ રાખીને, ભગવાનને અર્પણ કરીને કરેલું કર્મ યોગ બની જાય છે અને હૃદયને શુદ્ધ કરે છે.

અઢાર અધ્યાયોમાં શ્રીકૃષ્ણ જ્ઞાનનો માર્ગ, ધ્યાન, ત્રણ ગુણોનું સ્વરૂપ અને સૌથી વિશેષ ભક્તિ, એટલે કે પ્રેમભરી ઉપાસના, સમજાવે છે. તેઓ વચન આપે છે કે જે પ્રેમથી તેમનું સ્મરણ કરે છે, તેનો ક્યારેય નાશ થતો નથી. અંતે અધ્યાય 18, શ્લોક 66માં તેઓ પોતાનું સૌથી ગુહ્ય વચન આપે છે: બધા ધર્મોને છોડીને માત્ર મારે શરણે આવ; હું તને બધાં પાપોમાંથી મુક્ત કરીશ, શોક ન કર.

અર્જુનના સંશયો દૂર થયા. તેમણે કહ્યું કે મારો મોહ નષ્ટ થયો છે અને હું આપના વચન પ્રમાણે કરીશ. તેમણે ફરી ધનુષ ઉપાડ્યું, ક્રોધથી નહીં પણ ધર્મના સેવક તરીકે. ગીતા આજે પણ શ્રીકૃષ્ણની જીવંત વાણી છે, જે જીવનના દરેક ચાર રસ્તે મૂંઝાઈને ઊભેલા માણસને માર્ગ બતાવે છે.

Source

Mahabharata, Bhishma Parva; Bhagavad Gita, chapters 1–18

Place

Kurukshetra

Gita Refs

1.47, 2.20, 2.22, 2.47, 18.66, 18.73

Lesson

ફળની આસક્તિ છોડીને ભક્તિથી પોતાનું કર્તવ્ય કરો અને ભગવાનનું શરણ લો.